Elektronlar Birga Tormoz Olganda

Mana, meni hayratga solgan narsa: olimlar shunday material topdiki, unda elektronlar nafaqat sekinlashadi — balki birgalikda sekinlashadi. Go'yo kvant dunyosida millionlab elektronlar bir zumda "sekin rejimga" o'tib olgan.

Chikago universitetidan olimlar guruhi Fe₅GeTe₂ materialida ajoyib hodisani kashf etdi. Bu materialda elektronlar yaxshi yugurish o'rniga sudrala boshlaydi. Eng qiziq joyi — ular bir-biriga to'qnashmayapti va tartibsiz harakat qilmayapti. Hammasi bir maromda, uyg'un holda harakatlanadi.

"Biz bitta elektronni o'lchamayapmiz," dedi tadqiqotchi Shuolong Yang. "Minglab, hatto millionlab elektronlarning o'zaro ta'sirini o'lchayapmiz. Ular barrasi bir xil harakat qiladi. Bu kvant ko'p jismli hodisa va bu juda g'alati narsa."

Ha, olimlarning o'zi ham hayron.

Yassi polosat nima?

Sodda qilib tushuntiray: odatda elektronlar material ichida harakat qilganda, ular ma'lum "energetik relyef" bo'ylab oqadi. Tekislikdagi suv kabi — qiyalik ko'p bo'lsa, tez oqadi; tekis bo'lsa, sekin.

Tadqiqotchilar Fe₅GeTe₂ da aynan shunday "yassi elektron polosa"ni topdi. Suv to'g'ri tekislikka tushib qolganiga o'xshaydi — harakat bor, lekin shoshilmay.

Yang buni sharshara bilan sayoz qirg'oqni solishtiradi. Sharshara — tez oqadi. Sayoz qirg'oq — sokin, sekin. Mana shu materialda elektronlar kvant versiyadagi sayoz qirg'oqda qolib ketdi.

Lekin muhimi: ular faqat sekin harakatlanmayapti — balki millionlafsi birgalikda, uyg'un holda sekin harakat qiladi. Hozirgi nazariyalarga ko'ra, bunaqa narsa bo'lmasligi kerak edi.

"Bu nazariy bashoratlardan og'ishgan asosiy kashfiyot," dedi Yang. "Endi materialning magnit xususiyatlarini yangidan o'ylab chiqishimiz kerak."

Ya'ni, o'quvchilar, revision kerak.

Xotira qurilmalarida foydasi bormi?

"Yaxshi, lekin amalda qo'llasa bo'ladimi?" — deb so'rashingiz mumkin.

Ballda! Muammoni yechimi xotira texnologiyalarida.

Fe₅GeTe₂ turli magnit holatlarda bo'lishi mumkin. Mana shu holatlar axborot saqlash uchun ishlatilishi mumkin. Millionlab elektronlar birgalikda holat o'zgartirsa, materialni boshqarish oson bo'ladi.

Guruh allaqachon lazer yordamida materialni bir holatdan ikkinchi holatga o'tkazish imkoniyatini tekshirayapti. Dastlabki natijalar ijobiy.

Qisqa qilib aytganda: material kvant "xulq-atvorni" buyruq bo'yicha o'zgartira oladi. Bu yangi xotira qurilmalari uchun juda muhim.

Xona harorati emas, lekin yaqinlashmoqdamiz

Kvant materiallaridagi katta muammo: ko'p qiziq xususiyatlar faqat mutlaq nolga yaqin haroratda paydo bo'ladi. Bu — minus 273 daraja. Amaliy foydalanish uchun juda sovuq.

Lekin muhim progress bor: Fe₅GeTe₂ dagi uyg'un harakat —273 dan +100 darajagacha davom etdi. Xona harorati emas, albatta. Ammo kvant fizikasi o'lchovidacha — bu issiq hisoblanadi.

"Xotira qurilmasida ishlatish uchun xona haroratida ishlashi kerak," dedi tadqiqotchi Qiang Gao. Yo'l hali uzoq.

Har bir daraja — to'g'ri yo'nalishda qadam. Keyingi maqsad: materialni bir atom qatlamigacha yupqalashtirganda ham xususiyatlar saqlanadimi — tekshirish.

Oldingilar xotirasi

Yana bir muhim narsa: bu tadqiqot fizik Peter Littlewood ishtirokida bo'lib, u ishlab chiqarish paytida vafot etdi.

"U buyuk nazariy fizik va Chikago kvant materiallari bo'yicha yetakchi edi," dedi Yang. Guruh maqolani unga bag'ishladi.

Fan doim oldingilarning yelkasida quriladi. Ba'zan eng qiziq kashfiyotlar shu merosni hurmatlab, yangi yo'nalishlarga intilgan jamoalardan keladi.

Xulosa: material topildi, unda millionlab elektronlar birgalikda sekinlashadi, uyg'un harakat qiladi va hammanni hayratga soladi. Bu yaxshi kompyuterlarga, yangi xotira turlariga yoki kvant dunyosini chuqurroq tushunishga olib keladimi — kuzatib boramiz.

Ba'zan eng qiziq kashfiyotlar olimlarni "Voy, bu g'alati-ku" dediradi — va keyin yillar davomida tushuntirishga majbur qiladi.

Manba: ScienceDaily — https://www.sciencedaily.com/releases/2026/09/260929053548.htm