Kutilmagan Quyosh Xudosi

Tasavvur qiling: milodiy 220-yil. Rimda diniy tartibsizlik hukm suryapti. Suriyalik yosh ruhoniy taxtga o‘tirib, hammaga osmondan tushgan meteoritdagi quyosh xudosiga sig‘inishni buyuradi.

Uning ismi Sekst Variy Avit Bassianus edi, ammo tarixda Elagabal nomi bilan mashhur bo‘ldi. Bu nomni o‘zi sig‘inadigan xudodan oldi. Rimda ko‘p xudolar bor edi, lekin Elagabal suriyalik quyosh xudosi Elagabalni hamma narsadan ustun qo‘ymoqchi bo‘ldi.

Bu sig‘inishning markazida oltin haykal emas, balki qora meteorit turardi. Odamlar uni haqiqatan ham osmondan tushgan deb ishonishardi. Yoz bayramlarida bu tosh ko‘chalarda ulug‘ ziyoratlar bilan olib yurilardi. Ajoyib voqea, shunday emasmi?

Yo‘qolgan Ma'bad Sirri

Endi eng qiziq jihati. Elagabalning tug‘ilgan shahri Emesa (hozirgi Suriyaning Humus shahri)da quyosh xudosiga bag‘ishlangan ulkan ma'bad qurilgan edi. Bu Suriyaning asosiy diniy markazi bo‘lib, odamlar u yerga hamma tomondan kelishardi.

Keyin... ma'bad yo‘qoldi.

Yo‘qolmadi, albatta. Tarixchilar va arxeologlarning taxminiga ko‘ra, Rimda nasroniylik gullagach, bu butparast ma'bad cherkovga aylantirilgan. Islam kelgach, yana boshqa narsaga o‘zgartirilgan. Eng muhim nazariya: Quyosh ma'badining qoldiqlari Humusdagi hali ham tik turgan buyuk Nur masjidining tagida yotibdi.

Yillab arxeologlar buni isbotlay olmadi. Masjid ostida shunchaki qazib olish mumkin emas-ku.

Asosiy Dalil

Ammo birdaniga kutilmagan narsa sodir bo‘ldi. Masjidni ta'mirlashda ishchilar ustun tagida yozuv topishdi. Bu oddiy yozuv emas – qadimgi yunoncha edi.

Bu hamma narsani o‘zgartirdi.

Ishchilar qidirishda yana bir yozuvni shu ustunda topishdi. Sharqa universitetidan arxeolog Ma'mun Saleh Abdulkarim ikkalasini o‘rganib, ularning butparast ma'bad qoldig‘i ekanligini tushundi.

Yozuvlar hayratlanarli. Birinchisi shohni yirtqich kapalak va bo‘ron shamoliga qiyoslaydi. Matn shunday: "U osmonda uchib, dushmanlarni ezadi... Bir zumda kapalakka aylanib, dushmanga qarshi turadi... Uning kuchi kunduzi urush xudosidan keladi."

Ikkinchisi esa shohni "koinotning dumaloq surati" deb ataydi. U aravachada g‘alaba qozongan. Ikkalasi ham Elagabalni xudo sifatida ko‘rsatmoqchi.

Nega Muhim?

Bu shunchaki "qadimiy yozuv" emas. Bu dalillar Quyosh ma'badining masjid ostida ekanligini ko‘rsatadi. Yunoncha yozuvlar Elagabal sig‘inishi bilan bog‘liq – tasodif emas.

Eng qiziqi, bu kashf shuni ochib beradi: qadimiy shaharlar qanday qilib dinlarni almashtirgan? Birdaniga emas. Nasroniylik butparastlikni sekin o‘z ichiga olgan. Keyin islom ham shunday qilgan. Abdulkarimning aytishicha, eski odatlar yangi dinlarga moslashtirilgan.

Emesa shahri – dinlar qatlam-qatlam bo‘lib qurilganining mukammal namunasidir.

Asl Hikoya

Menga bu kashf shuni eslatadi: arxeologiya faqat cho‘lda qazish emas. Ba'zan eng katta topilmalar ko‘z oldida, odamlar har kuni yonidan o‘tadigan binolar ostida yashirinadi. Ta'mirlash va diqqatli arxeolog yuz yillik sirni ochdi.

Bunda shoirona jihat bor. Yosh imperator o‘z dinini Rim markaziga qo‘ymoqchi bo‘ldi. To‘rt yildan keyin mag‘lub bo‘ldi. Lekin 1800 yildan so‘ng uning ma'badining qoldiqlari hali ham o‘sha yerda, faqat boshqa kiyim kiyib, muqaddas qolmoqda.

Quyosh ma'badining omon qolishi Elagabal tasavvur qilganidek emas, ammo omon qoldi.