A co jeśli świadomość w ogóle nie jest taka wyjątkowa?

Mam dla ciebie coś, co ostatnio nie давало mi spokoju. Wyobraź sobie, że świadomość — ta rzecz, która sprawia, że w ogóle o tym myślisz — może być w kosmosie czymś zupełnie pospolitym. Nie w sensie "nic nie ma znaczenia". Raczej w sensie: wszechświat może być o wiele bardziej tętniący życiem, niż nam się wydawało.

Dwóch filozofów właśnie opublikowało pracę, która jest jednocześnie fascynująca i lekko niepokojąca. Eric Schwitzgebel z UC Riverside oraz Jeremy Pober z Uniwersytetu w Lizbonie wysunęli tezę, że świadomość może być w kosmosie znacznie powszechniejsza, niż kiedykolwiek sobie wyobrażaliśmy. Tyle że raczej nie w wersji zielonych ludzików.

Kopernikański zwrot

Przenieśmy się do 1514 roku. Pewien polski astronom spojrzał w nocne niebo, zrobił trochę obliczeń i doszedł do wniosku, który w tamtych czasach był równie kontrowersyjny, co dzisiaj wrzucenie swojego CV prosto do kosza: Ziemia nie jest niczym wyjątkowym. Nie jesteśmy centrum żadnego układu. Kręcimy się wokół Słońca jak każda inna skała w okolicy.

To było skandaliczne. Kościół nie był zachwycony, żeby było jasne. Ale prawdziwie intrygująca była głębsza myśl: skoro Ziemia to tylko jedna planeta wśród miliardów, to dlaczego mielibyśmy zakładać, że jest jedynym miejscem, gdzie coś takiego jak świadomość mogłoby się pojawić?

Kopernik zmienił nasz kosmiczny adres z "ekskluzywnego apartamentu" na "mieszkanie numer 4 734 892 103 w budynku z nieskończoną liczbą pięter". Trochę pokornie, prawda?

Robi się ciekawie

Schwitzgebel i Pober wzięli to, gdzie Kopernik skończył, i zadali pytanie, które naprawdę wywraca do góry nogami: jeśli świadomość może powstać w jednym substracie (nasze węglowe, biologiczne ciała), to czy może też powstać w innych?

"Substrat" to po prostu materia, z której coś jest zrobione. Twój mózg to substrat. Procesor komputerowy to substrat. Dziwny obcy kryształ też mógłby być substratem.

Filozofowie nazywają właściwość istnienia w wielu substratach "elastycznością substratową". Pozwól, że wytłumaczę to analogią, której używają:

Kubek — twój zwykły kubek do kawy — może być z ceramiki, szkła, metalu, plastiku, a nawet z dyni, jeśli masz taki klimat. Dlaczego? Bo docelowa właściwość kubka to "mieści płyn". To elastyczne. Wiele materiałów daje radę.

Ale jeśli twoja docelowa właściwość to "mieści wrzącą wodę bez topienia się", nagle kwalifikuje się znacznie mniej substratów. Im bardziej konkretne wymagania, tym dramatycznie mniejsze możliwości.

Więc co to oznacza dla świadomości?

Oto pytanie za milion dolarów: czym właściwie jest świadomość? Rozwiązywaniem problemów? Samoświadomością? Zdolnością do śnienia? Filozofowie nie twierdzą, że mają ostateczną odpowiedź — szczerze mówiąc, nikt jej nie ma. Ale używając ram myślowych opartych na kopernikańskim podejściu, oszacowali, że obserwowalny wszechświat prawdopodobnie zawiera "co najmniej tysiąc różnych zachowawczo zaawansowanych gatunków" zbudowanych z różnorodnych, nieoczekiwanych substratów.

To sporo potencjalnych świadomych istot, których w ogóle nie rozpoznawalibyśmy jako świadome.

Może gdzieś jest gazowy olbrzym, gdzie istoty zbudowane są z wirujących wzorców atmosferycznych. Może gdzieś są formy życia oparte na krzemie, przetwarzające egzystencję w sposób, którego nawet nie potrafimy sobie wyobrazić. A może — i tutaj mój mózg zaczyna robić fikołki — świadomość właśnie teraz wyłania się w substratach, z którymi obcujemy codziennie, ale nigdy nie pomyślelibyśmy, że mogłyby być domem dla umysłów.

Niewygodna prawda

Teraz chcę być z tobą szczery. Autorzy sami przyznają, że to spekulacje. Mamy dokładnie jeden przykład świadomości: życie na Ziemi. Wszystko inne to wnioski i wyobraźnia.

A tu pojawia się rzecz, która nie pozwala mi spać: nawet wśród ziemskich naukowców nie potrafimy dojść do zgody, czym świadomość jest. Jak w takim razie rozpoznalibyśmy ją w całkowicie obcej formie?

Jest też smutna możliwość, że życie na Ziemi jest naprawdę wyjątkowe — że ta kosmiczna loteria, która wyprodukowała umysły, była jedną na bilion szans i wydarzyła się dokładnie raz.

Ale właśnie to mnie ekscytuje: nawet rozważanie tej możliwości zmienia sposób, w jaki patrzymy na wszechświat. Jeśli świadomość nie jest związana wyłącznie z węglową tkanką nerwową, to nie szukamy "obcych, którzy myślą jak my". Szukamy umysłów, których dosłownie nie potrafimy sobie wyobrazić.

Co to oznacza dla nas?

Szczerze? Myślę, że ta teoria to piękne przypomnienie, jak mali jesteśmy w wielkim schemacie rzeczy — i że ta malutkość nas nie umniejsza. Ona nas rozszerza.

Jeśli świadomość naprawdę ma elastyczność substratową, to wszechświat to nie tylko skały, gaz i promieniowanie. To pełno perspektyw. Doświadczeń. Może radości i smutków, o których nam się nie śniło.

Albo może całkowicie się mylimy i jesteśmy jedyni. Ale czy nie jest cudowne, że mądrzy ludzie w ogóle zadają to pytanie?

Zacznę teraz inaczej patrzeć na moje domowe rośliny. Na wszelki wypadek.

Źródło: Popular Mechanics - https://www.popularmechanics.com/science/a71626590/consciousness-may-exist-in-radically-different-forms