Oltin Tepa: Tarixning Eng Qiziq Qissasi

Sizga chin dildan aytaman — arxeologiya haqida eshitganimda odatda uyqu qilar edi. Ammo bu voqea boshqacha. Bir marta ijtimoiy tarmoqda videoga ko'zim tushdi va shu zahotiyoq o'zimni chuqur tarixiy hikoya ichida topdim.

1978-yil. Afg'onistonning shimoliy qismidagi kichik tepalik. Nomining o'zi allaqachon syujet: Tillya Tepe — o'zbek tilida aytganda "Oltin Tepa". Mahalliy aholi asrlar davomida shu yerdan qimmatbaho narsalar topilganini sira emas, al dashlar edi. Ko'pchilik buni afsona deb o'ylar edi. Ammo sovet olimi Viktor Sarianidi boshqa fikrda edi.

Va u to'g'ri qaror qildi.

Nima Topildi?

Qazishma boshlanganida, odamlar nafasini tutib qoldi. Kumush emas, oltin. Minglab oltin buyumlar — yunon xudolari tasvirlangan medallar, murakkab zargarlik buyumlari, alohida dizayn qilingan toj. Hatto zamonaviy zargarlar ham bunday ishni tasavvur qila olmasdi.

Lekin eng qiziq tomoni: bu faqat bitta madaniyatning xazinasiga o'xshamadi. Topilmalarda Rim, Yunoniston, Hindiston, Xitoy va Markaziy Osiyo unsurlari aralashgan edi. Bunga sabab — Tillya Tepe Ipak yo'li bo'ylab joylashgan edi. Savdogarlar, ruhoniylar, jangchilar turli tomondan kelib, o'z izlarini qoldirgan.

Masalan, bir skeletning kamarida Buda va Dionis birga tasvirlangan. Ikkita butunlay farqli din, bir joyda.

Keyin To'xtadi

Shunday xazina topilgach, hamma uni muzeyga joylashni orzu qilardi. Afsuski, hayot boshqacha bo'ldi.

Qazishma yangi yakunlangan ediki, urush boshlanadi. Afg'oniston beqaror bo'lib ketadi. Sarianidi og'ir tanlov oldida qoladi: qazishmani tashlab ketishmi yoki o'z guruhini xavfga solishmi? U tanlov qiladi va topilgan hamma narsani olib qochadi.

Yillar o'tadi. Fuqarolar urushi boshlanadi. Kobuldagi Milliy muzey bombardimon qilinadi. Qazilma joylarga o'g'rilar tushadi. Ko'pchilik Bactrian xazinasining yo'qolganiga ishonadi.

Lekin u yo'qolgan emas edi.

Maxfiy Ombor

Bu qism filmdagidek. Oltinlar Afg'oniston Markaziy bankining maxfiy omboriga joylashtiriladi. Uni faqat bir necha kishi bilardi — "tavadar"lar (kalit ushlab turuvchilar). Ular sirini hatto xazina yo'qolgani haqidagi mish-mishlar tarqalganda ham saqlab qoladi.

O'ylab ko'ring: butun dunyo sizning qo'lingizda ekanini bilasiz, lekin hech kimga ayta olmaysiz. Mamlakat qulab bitmoqda, siz esa ombordagi xazina haqida jim o'tirasiz.

Faqat 2004-yilda — kashfiyotdan qariyb 30 yil o'tgach — ombor ochiladi. Sarianidi ham shu yerda bo'ladi. Bankning kichik xonasida tarixchilar va arxeologlar yig'iladi. Kalit buralganda, barcha dunyo yo'q deb hisoblagan narsa — 22 ming dona xazina — saqdanib yotgan edi.

Dunyo Bo'ylab Sayohat

Afg'oniston hukumati xazinani o'zida saqlash xavfli ekanini tushundi. Shunday qilib, Bactrian xazinasi xalqaro turnega chiqadi. Metropoliten muzeyi, Vashingtondagi Milliy galereya, Parijdagi nufuzli namoyishxonalar.

Ikki ming yildan ortiq yer ostida yotgan buyumlar endi amerikalik va fransuz tomoshabinlarni quvnatadi.

Asta-sekin buyumlar Kobulga qayta boshlaydi. Milliy muzeyda namoyish boshlanadi. Oxir-oqibat yaxshi tugadi, deyishga jur'at etdingizmi?

Yana Yo'qolish

2020-yil oxirida — Afg'oniston yana qorong'i davrga kirmoqchi edi — xazina yana ko'zdan g'oyib bo'ldi.

Oxirgi marta Prezident saroyida ko'rinadi. So'ngra — sukut. Bu safar qayerda ekanini hech kim aytmayapti.

Lekin bu tushunarli. Buyumlarni saqlab qolishdan muhimroq narsa yo'q. Ular faqat afg'onlarniki emas — butun insoniyatniki.

Kelajak Qanday?

To'g'risi, bilmayman.

Bu xazina urushlarni, bosqinlarni, fuqarolar janglarini boshdan kechirdi. Yashirin, qayta topilgan, dunyo bo'ylab sayohat qilgan, yana yashiringan. Agar bu oltinlar gapira olganda edi, ertaklarini aytar edi.

Sarianidi kashf etmagan oxirgi qabr haqida ko'p o'ylayman. Ehtimol, u yerda nimadir bor edi. Kim biladi.

Lekin men bu xazina haqida optimisticman. U allaqachon imkonsizni ko'rsatdi. Afg'oniston tinch bo'lganda, bu buyumlar yana odamlarni hayratda qoldiradi.

Ko'p narsa o'zgaradi. Ammo tarix shunday — u doimo sizni hayratda qoldiradi.

Siz ham Bactrian xazinasi haqida eshitganmisiz? Izohda yozing — bu voqea sizni ham ajablantirdimi?