Afrika ikkiga bo'linmoqda - va bu allaqachon boshlandi
Siz ba'zan xaritalarda Afrikaning sharqiy qismida uzun chiziqni ko'rgan bo'lishingiz mumkin. Bu ataylab chizilgan chiziq emas — bu yerda tabiiy jarayon sodir bo'lyapti. Yer kurrasida ulkan yoriq paydo bo'lmoqda, va u doimiy ravishda kengaymoqda.
12 yillik sir
Yer qa'rida sodir bo'layotgan har qanday jarayonni o'rganish juda qiyin. Birgina o'lchov asboblarini o'rnatish va yillar davomida kuzatish kerak. Aynan shunday qilishgan amerikalik geofizik D. Sarah Stamps va uning jamoasi.
Ular Sharqiy Afrikada 12 yildan ko'proq vaqt davomida GPS stansiyalarini o'rnatishdi. Maqsad oddiy edi: yer sathi qanday harakatlanayotganini aniq o'lchash.
Natijalar g'alati edi.
Odatda yoriq tizimlari bir tomonlama harakat qiladi — ikki tomonga tarqaladi. Tasavvur qiling, taffy konfetni uzayotganingizdek — ikki tomon bir-biridan uzoqlashadi. Bu mantiqiy.
Ammo GPS ma'lumotlari boshqacha narsani ko'rsatdi. Ba'zi hududlar yoriqqa perpendikulyar emas, balki parallel harakatlanayotgan edi. Ya'ni, yoriq bo'ylab sirpanish.
Silly Putty siri
Stamps bu sirni tushuntirish uchun ajoyib misol keltirdi.
Silly Putty — bu bolalar o'yinchog'i. Agar uni bolg'a bilan urganingizda, sindiradi. Ammo agar sekin cho'zganingizda, cho'zilib ketadi.
Yer qa'rida ham shunday. Yer po'stlog'i va mantiyaning bir qismini o'z ichiga olgan qattiq qatlam — litosfera — har xil chuqurlikda turlicha harakat qiladi.
Yuza yaqinida — sinadi va buziladi. Chuqurroqda — egiladi va oqadi. Shu tufayli bir vaqtning o'zida ikki xil harakat sodir bo'lishi mumkin: bir tomon yoriqqa tik harakatlanadi, boshqa tomon — parallel.
##超级qo'zg'aluvchi
Stamps jamoasi murakkab 3D modellashtirish orqali bu g'alati harakatning sababini topdi.
Yer po'stlog'i ostida, minglab kilometr chuqurlikda, juda issiq material keng ko'lamli ko'tarilmoqda. Bu Afrika Superqo'zg'aluvchisi — yer mantiyasidagi gigant quyosh.
U janubi-g'arbiy Afrikadan boshlanadi va shimoli-sharqqa tomon butun materik bo'ylab cho'zilgan. Ko'tarilayotgan issiq material shimolga tomon oqadi va po'stloqqa bosim o'tkazadi.
Natijada yer yuzasi ham shimolga suriladi. Bu esa parallel harakatni keltirib chiqaradi — yoriqqa perpendikulyar emas, balki uning bo'ylab.
Ikki nazariya
Geologlar orasida uzoq vaqtdan beri bahs bor: Sharqiy Afrika Yoriq Tizmasini nima harakatga keltiradi?
Birinchi yondashuv sathli kuchlar haqida. Afrika yer yuzasi odatdagidan balandroq — bu Afrika Superbalandligi. Gravitatsiya kuchi po'stloqni pastga va yonlarga tortadi, tog'ning yon bag'irlab pastga siljishiga o'xshab.
Ikkinchi yondashuv chuqur kuchlar haqida. Mantiya materialining harakati — shu Superqo'zg'aluvchi — po'stloqqa bosim o'tkazadi va uni suradi.
Eski model (2021) ikkalasi ham muhim degan edi. Ammo parallel harakatni to'liq tushuntira olmagan.
Yangi tadqiqot esa isbotladi: mantiya oqimi haqiqatan ham asosiy rol o'ynaydi.
Seysmik to'lqinlar nimani aytadi
Modellar yana bir qiziq narsani ko'rsatdi: yoriq bo'ylab seysmik to'lqinlar turli tezlikda tarqaladi.
Buning sababi — mantiyadagi minerallar shimolga oqish bilan birga cho'ziladi va yo'nalish bo'yicha tekislanadi. Yog'ochdagi tolalar singari. Seysmik to'lqinlar esa shu "tolalar" bo'ylab turli tezlikda harakatlanadi.
Nega bu muhim?
Birinchidan — bu ajoyib. Yer tirik. Afrika kabi ulkan materik — bo'linmoqda. Hind okeani oxir-oqibat bo'shliqqa oqib keladi va yangi okean paydo bo'ladi. Bu fantastika emas — bu geologiya, faqat juda sekin sodir bo'layotgani uchun biz faqat maxsus asboblar bilan sezamomiz.
Ikkinchidan — yer haqida tushunchamiz kengayadi. Afrika ostidagi kuchlar Gondvaniyadan boshlab barcha materiklarni shakllantirgan. Xitoydagi tog'lar, Atlantika okeanining kengayishi — hammasi bir xil jarayonlar.
Va uchinchidan — ba'zan ilm o'rganishning eng yaxshi sababi shundaki — bu qiziq. Oyog'ingiz ostida minglab kilometr chuqurlikda erigan toshlar oqmoqda va qit'alarni shakllantirmoqda.
Afrika Superqo'zg'aluvchisi yuz millionlab yillar davomida ishlaydi. Biz esa endi bu jarayonni biroz yaxshiroq tushunamiz.
Qiziq, emasmi?