Tabiatning karbon himoyachisi qanday dushman bo'lib qoldi?

O'ylang-a, sizning jamg'armangiz favqulodda holatlarda yordam berishi kerak edi, ammo u tezda bo'shilib ketayotganini ko'rasiz. Aynan shunday holatda Afrika o'rmonlari hozir. Bu juda qo'rqinchli.

Yillar davomida Afrika tropik o'rmonlarini uglerodni so'ruvchi ulkan maska deb hisoblaganmiz. Daraxtlar o'sib, havodagi CO2 ni o'z tanasida saqlab qoladi. Bu iqlim o'zgarishiga qarshi tabiiy qurol bo'lar edi. Lekin Scientific Reports jurnalidagi yangi tadqiqot shuni ko'rsatdi: 2010-yildan beri bu qurol ishlamayapti.

Qachon hammasi teskari bo'ldi?

Lester, Sheffild va Edinburg universitetlari olimlari Afrika o'rmonlarini chuqur o'rgandi. Ular sun'iy yo'ldosh ma'lumotlari va mashinaviy o'rganishdan foydalanib, o'rmonlarning biomassasini (ya'ni daraxtlardagi uglerod miqdorini) 10 yildan ortiq kuzatdi.

2007-2010 yillarda hammasi yaxshi edi – o'rmonlar uglerod to'plab turardi. Keyin holat o'zgardi. 2010-yildan beri har yili 106 milliard kilogramm biomass yo'qolmoqda. Bu 106 million mashinaning og'irligi desak, tushunarliroq bo'ladi.

Eng ko'p zarar ko'rgan joylar – Kongo Demokratik Respublikasi, Madagaskar va G'arbiy Afrikaning tropik o'rmonlari. Bu yerlar Yerning eng boy biologik xilma-xillikka ega hududlari.

Bu nafaqat Afrikaga ta'sir qiladi

Bu muammo faqat Afrika emas, butun dunyo iqlim inqirozi. Parij kelishuvida 2°C isish chegarasiga erishish uchun Afrika o'rmonlarini uglerod saqlovchisi deb hisoblagan edik. Endi ular uglerod chiqaruvchi bo'lib qoldi. Boshqa mamlakatlar emissiyani yanada keskin kamaytirishi kerak.

Lester universiteti professori Xeyko Baltszer aytganidek: endi issiqxona gazlarini chuqurroq qisqartirishimiz shart. Bosim katta, to'g'rimi?

O'rmonlarga nima bo'ldi?

Sabab oddiy, ammo achinarli: o'rmonlarni kesish va buzilishi kuchaydi. Daraxtlar qayta o'sha olmaydi. Noqonuniy o'rmon kesish davom etmoqda. Qishloq xo'jaligi o'rmonlarga kirib bormoqda. Boshqaruv tizimlari zaif.

Savannalarda ba'zi o'simliklar ko'paygan, lekin bu tropik yo'qotishlarni qoplay olmaydi. 1000 dollar yo'qotsangiz, 5 dollar qaytsa, baribir bankrot bo'lasiz.

Nima qilish mumkin?

Umidvor yangiliklar ham bor. Yer kuzatuvi milliy markazi mutaxassisi Neza Asil maslahat beradi:

• O'rmon boshqaruvini mustahkamlash – Qonunlarni jiddiy bajarish
• Noqonuniy kesishga qarshi kurash – Kuch va mablag' kerak
• Katta qayta tiklash dasturlari – AFR100 loyihasi 2030 yilgacha 100 million gektar yer tiklaydi

Braziliyadagi COP30 sammitida "Tropik o'rmonlar abadiy" jamg'armasi ishga tushdi. U o'rmonlarni saqlagan mamlakatlarga milliardlab pul beradi.

Ammo bu faqat mablag' va qo'llab-quvvatlash bilan ishlaydi. Hoziroq harakat qilish kerak.

Haqiqiy xavf nima?

Tadqiqot bizning xato fikrimizni ochdi: tabiat bizga yordam beradi deb o'ylagandik. Endi u emas. Olmlar NASA GEDI lazeri, Yaponiya ALOS radarlari va yer o'lchovlaridan foydalanib, eng aniq xaritani chizdi. Bu taxmin emas, faktlar.

Qiyin haqiqat

Hammasi inson sababli va oldini olish mumkin edi. Qisqa muddatli foyda, zaif nazorat va boshqa ustuvorliklar o'rmonlarni dushmanga aylantirdi.

Yaxshi tomoni – bilamiz va tuzatish yo'lini topdik. Global hamkorlik, siyosiy irod va pul kerak. Afrika o'rmonlarini tiklash mumkin, ammo hozir harakat qilmasak, boshqa iqlim maqsadlari qiyinlashadi.

Manba: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/04/260413043135.htm