Yer tirikmi?

Bir marta eshitganimdan keyin boshimda aylana boshlagan savol: agar Yer shunchaki osmonda aylanib yurgan有兴趣 rocks edi, balki u o'zi tirik?

Bilaman, bu g'alati tuyuladi — kechki soatlab talvalarning bahslarida chiqadigan mavzu kabi. Lekin bir daqiqa chidamingizni sinab ko'ring, chunki bu g'oyaning ortida jiddiy fan yotadi.

Dukkaklar bilan boshlanadigan tarix

Daisyworld haqida eshitganmisiz? Yo'q, bu yangi startup emas va naqadar ambitsiyali bog'bonlik loyihasi ham emas.

Tasavvur qiling: faqat ikki xil gullar mavjud — qora va oq. Qora gullar issiqlikni yutadi (qora rang shunday ishlaydi), oqlar esa uni qaytaradi. Endi qiziq joyi: agarda sayyora sovasa, qora gullar ko'payadi va uni isitadi. Agar hamma narsa qizisa, oqlar ko'payib uni sovutadi.

Natija? Mükemmelleşdirilmiş o'z-o'zini tartibga soluvchi harorat. Bunga kimdir reja qilgan emas. Gullarning hukumati yo'q. Shunchaki... shunday bo'lib qoladi.

Bu g'oya James Lovelock nomli olimga tegishli. U o'z faoliyati davomida Yer nima uchun hayot uchun shunchalik qulay sharoit yaratishini o'rgangan. Va bir marta e'tibor berganingizdan keyin, bu "tasodiflar" to'planib boradi.

Yerning qulayligi

Bir soniya o'ylab ko'ring: Quyosh oxirgi necha milliard yil ichida issiqroq bo'lib kelmoqda — hayot paydo bo'lganidan beri 25-30 foiz ko'proq energiya beradi. Ammo Yer yuzasidagi harorat shunday chegarada qolmoqdaki, hayot mavjud bo'lishi mumkin. Bu shunga o'xshaydiki, tashqarida -30 dan +50 darajagacha bo'lsa ham, sizning uyingiz doim 22 gradusda.

Lovelock yana bir g'alati narsani aniqladi. Yerning atmosferasi kimyoviy jihatdan beqaror — "bunday bo'lishi kerak emas" darajada. Havoda ko'p miqdorda kislorod bor, va bu gaz barcha narsa bilan birikishga intiladi. Atmosfera shunday qolishining yagona sababi — tirik organizmlar doim yangi kislorod ishlab chiqaradi.

Shu bilan birga, Mars va Veneraning atmosferasi yonish natijasida chiqqan gazlarni eslatadi. Bizniki esa yonishga kiradigan moddaga o'xshaydi. Farqi? Hayot.

Bu... onglikmi?

Bu yerda odamlar shubhalanishi tabiiy. Lovelock o'z g'oyasini Grek yerdan butun sog'liq uchun ayol xudosi sharafiga Gaia gipotezasi deb atadi. Ammo u Yerning his qilish qobiliyatiga ega deb yoki biz kabi ongga ega deb da'vo qilmadi.

Uning fikri boshqacha edi: hayot faqat Yerning sharoitlariga moslashmaydi — u shu sharoitlarni yaratishda ham ishtirok etadi. Biz barqaror kema yo'lovchilari emasmiz; biz barchani ishga tushirib turgan tizimlarni saqlab qolayotgan ekipaj a'zolari hisoblanamiz.

Va ba'zi olimlarni noqulay qiladigan qism: agar bu to'g'ri bo'lsa, ehtimol biz bu sayyora tizimining yakuniy maqsadi emasmiz. Balki biz shunchaki davom etayotgan bir tajriba bo'lishimiz mumkin va hayot bizsiz davom etish yo'lini topadi.

Bu bir kunlashda qabul qilish qiyin, rost.

Mening fikrim

Yillar davomida bu haqda ko'p o'ylab, o'z xulosalarimga keldim:

Gaia gipotezasi xato bo'lishi mumkin. Olimlarning asosli tanqidlari bor — evolyutsiya oldindan ko'rish bilan ishlaydi, organizmlar butun sayyorani tartibga solish uchun qanday kelishib oladi?

Ammo alternativasi — Yer shunchaki toza tasodif tufayli hayot uchun mos keladi — bu ham ishonish qiyin, to'g'rimi?

Bu nazariya menga yoqadigan jihati — u katta savollarni beradi. Biz odatda "tabiat"ni bizdan ajratilgan narsa deb hisoblaymiz, inson tarixi sodir bo'ladigan fon sifatida. Ammo agar biz undan ajratilmagan bo'lsak-chi? Agar biz Yer ishlashi uchun, misol uchun, organizmimizdagi hujayralar kabi muhim bo'lsak-chi?

Bu Yerning bizga muhtoj ekanligini yoki bizning maxsus ekanligimizni anglatmidi. Aksincha, bu bizni kichiklashtirishi kerak. Biz o'zimizdan katta narsaning bir qismimiz va hamma narsani tirik qolishini ta'minlaydigan tizimlarni qo'llab-quvvatlash yoki buzish qobiliyatiga egamiz.

Xulosa

To'liq Gaia gipotezasiga ishonmasangiz ham, uning asosiy xabarida donolikk bor: biz o'lik osmonda yakka qolgan kuzatuvchilar emasmiz. Biz to'rt milliard yildan beri o'zini tirik qolishini ta'minlab kelayotgan sayyora tizimining ishtirokchilari hisoblanamiz.

Savol Yersiz yashay oladimi — albatta, bunga qodir. Savol shundaki, biz uni buzmasdan, bu ajoyib, g'alati, o'z-o'zini tartibga soluvchi ekotizimning bir qismi bo'lishni o'rgana olasizmi.

Bosim yo'qmi, to'g'rimi?