Iskalı Irmaklar ve Açlık: İstilacı Balıkların İsyanı
Alaska'nın ılık sularında somonlar hayatta kalmaya çalışırken, karşılarında bekleyen tehlike giderek şiddetleniyor. Su sıcaklığı yükselirken, bu suların gerçek efendisi haline gelen kuzey turnaları da aç karnıyla balık avlamaya daha çok zaman harcamaya başladı.
Kuzey turnaları Alaska'nın güneyindeki ırmakların asıl sakinleri değil. Yıllar önce biri tarafından yasa dışı şekilde buraya getirilmiş, şimdiyse hiç ait olmadığı bir ekosistemde tam hakim konumda. Aslında başta bu kadar da tehlikeli değillerdi. Ama her şey değişmeye başladı.
Midenin Giderek Açılması
Fairbanks Üniversitesi'ndeki araştırmacılar 2021 ile 2022 yıllarında Deshka Irmağı'ndan yakalanan turnaların mide içeriğine baktılar. Bulduklarını on yıl önceki verilerle karşılaştırdıklarında şaşkına döndüler.
Sonuç basit ama korkutucu: turnalar her yaştan daha fazla balık yiyor. Özellikle yaşında olanlar ise durumu tamamen çılgınlaştırmış. Bu genç balıklar on yıl önceki akranlarından yüzde 63 oranında daha fazla balık tüketiyor.
Bu küçük bir değişim değil. Bu, bir predatörün yaşam şeklinin temelinden sarsılması anlamına geliyor. Ve bunun nedeni şaşırtıcı değil: su sıcaklığı.
Sıcaklık Herkesin Oyununu Bozuyor
Balıkların metabolizması bir araba motoruna benzer. Soğukta motor yavaş çalışır, daha az yakıt tüketir. Isındığında her şey hızlanır. Turnaların metabolizması da aynı şekilde çalışıyor. Su ısındıkça, vücudunu beslemek için daha fazla balığa ihtiyaç duyuyor.
Rakamlar hiç de güzel değil. Bu bölgedeki yaz hava sıcaklıkları 1919'den bu yana yaklaşık 1,7 derece yükselmiş. Sadece son on yılda su sıcaklığı 0,44 derecelik bir artış göstermiş. Çok az görünüyor belki, ama belirli sıcaklık aralıklarına ayarlanmış canlılar için bu çok şey demek.
Durum ilerleyen yıllarda daha da kötüleşecek. Klimatoloji modelleri, 2100 yılına kadar kuzey turnaları besin tüketimini yüzde 6 ile 12 oranında daha artırabileceğini gösteriyor. Bu da somon popülasyonuna karşı giderek artan bir baskı anlamına geliyor.
Sıkışan Somonlar
İşin garip yanı şu: araştırmacılar turnaların midesinde somonların sayısı azaldığını bulmuş. Ama bu sevinecek bir şey değil. Turnalar aşırı seçici olmaya başlamadı. Somonlar yok oluyor.
Alaska'daki somonlar zaten zor günler geçiriyor. Ilık sular onları strese sokuyor, yem bulamaz hale geliyorlar, iklim değişikliğinin getirdiği her türlü sorunla boğuşuyorlar. Bütün bunların üstüne de, daha açlıkla avlayan bir istilacı predatörü vardı. Şimdi o predatör daha da acıkmış durumda.
Her taraftan sıkışıyor bu balıklar. Çevre düşman hale geliyor, avını yiyen şey daha açlıyor. İyi bir kombinasyon değil.
Bir Domino Etkisi
Araştırmacı Peter Westley ilginç bir noktaya dikkat çekiyor. İstilacı türler ve iklim değişikliği ayrı ayrı sorunlar, ama aynı ekosistemde birleştiğinde basit şekilde toplanmıyor, çarpılıyor.
"Her ikisinin de tatlı su balıkları yok etmekte rol oynadığını biliyoruz" diyor Westley. "Gelecekte bu etkiler birbiriyle iş birliği yapabilir."
Somonlar sadece turnalarla ya da ısıyla ya da yem eksikliğiyle uğraşmıyor. Hepsine aynı anda savaş açmak zorunda. Ve her geçen gün koşullar daha da kötüleşiyor.
Büyük Resmi Görmek Lazım
Erik Schoen adında başka bir araştırmacı önemli bir noktaya değiniyor: bu sorunları ayrı ayrı düşünüp analiz etmek yanlış.
Bilim insanları sıcaklığın somonları nasıl etkilediğini uzun zamandır inceliyor. Bu çalışma önemli. Ama somonların avcıları da var, ve bu avcıların davranışları sıcaklığa bağlı. Somonların yediği balıklar da ısınmadan etkileniyor. Sıcak suda hızlı yayılan hastalık etmenleri var.
Geniş açıdan baktığınızda, somonlar sadece iklim değişikliğine karşı savaşmıyor. Tüm ekosistem kenetlenmiş durumda, ve somonlar kaybediyor.
Gidişat Endişelendiriyor
Sonuç korkunç: Alaska'daki somonlar çok tehlikeli bir durumda. Asla olması gerekmeyecek bir istilacı predatör, iklim ısındıkça daha da korkutucu hale geliyor. Hayatta kalan somonlar inanılmaz derecede dayanıklı olması gerekecek. Açıkçası, ciddi insan müdahalesi olmadan onların kazanma şansı düşük görünüyor.
Bu sadece Alaska'nın sorunu da değil. Dünya genelinde istilacı türler ılık sularda gelişirken, yerli türler bitip tükeniyor. Iklim değişikliği ve istilacı tür yönetimini ciddi şekilde ele almadığımız sürece bu durumu her yerde görmek üzere olacağız.
Turnalar oradan gitmeyecek, iklim değişikliği de. Ama belki de, eğer bu tehditlerden birini ciddiye alsaydık, somonlara en azından biraz şans verebilirdik.