Dur Bi dakika, Böyle Bir Protein Mi Vardı?
Açıkçası söyleyeyim — bu araştırmayı ilk duyduğumda aklımdan geçen tek şey "GRK2 mu? Hiç duymadım." oldu. Ama işin garibi, bu düşünce aslında konunun özü. Bu küçük protein yıllardır radarın altında uçuyordu; bilim insanları Alzheimer's hastalığındaki amiloid beta plakları gibi gözle görülür şeylere takılıp kalmıştı.
Derken ETH Zurich'ten bir ekip neredeyse yirmi yıldır sessiz sedasız bu işle uğraşıyor ve bulguları gerçekten heyecan verici.
GRK2 Nedir Ki?
GRK2'yi hücresel bir trafik kontrolörü gibi düşün. Hücrelerinin sinyallere tepki vermesine, strese dayanmasına, genel olarak işlerin yolunda gitmesine yardımcı oluyor. Kalbinde var, beyninde var — neredeyse her yerde kritik işler yapıyor.
İşte asıl ilginç nokta: GRK2 iki farklı formda bulunuyor. Normal, çalışan versiyonu var ve görevini yapıyor. Bir de pasif hali var ki, ne yazık ki fazla miktarda biriktiğinde ciddi sorunlara yol açabiliyormuş.
Her Şeyi Değiştiren Keşif
Profesör Ursula Quitterer ve ekibi, demanslı ve demanssız hastalardan alınan beyin dokusu örneklerine ulaştı. Moleküler düzeyde karşılaştırma yapınca garip bir şey dikkat çekti.
Demans hastalarında o pasif GRK2'den normalin epey üzerinde miktarda dolaşıyordu. Yani ciddi anlamda fazlaydı.
Ama iş burada bitmiyor. Bu pasif protein orada oturmakla kalmıyor — topaklanıyor. Bu topaklar da mitokondrilerin üzerine (hücrelerinin çalışmasını sağlayan o küçük enerji santrallarine) yığınyor. Arabanın motoruna taş tıkamanın ne kadar kötü olduğunu hayal et.
"GRK2 topakları mitokondrilerin gözeneklerini tıkıyor, üretebilecekleri enerji miktarını düşürüyor ve hücrelerin içinde stresli bir ortam yaratıyor" diyor Profesör Quitterer.
İstenmeyen Kısır Döngü
İşler burada iyiden iyiye ilginçleşiyor. Ekip, pasif GRK2'nin aynı zamanda amiloid beta üretimini artırdığını keşfetmiş. Alzheimer's araştırmalarında herkesin bahsettiği o protein parçacığı yani.
Ama işin püf noktası şu: amiloid beta sinir hücrelerine ekstra yük bindiriyor. Ve bu stres mi? Daha fazla pasif GRK2 oluşumunu teşvik ediyor. O da daha fazla topak oluşturuyor. O da daha fazla amiloid beta üretiyor.
Cehennem gibi bir geri bildirim döngüsü bu.
İyi Haber: Döngüyü Kırmanın Bir Yolu Bulunmuş
Yıllarca titiz çalışmanın ardından ekip, bu döngüyü kesmek için birkaç kimyasal bileşik geliştirdi. "Bileşik 10" lakaplı olanı dikkat çekici bir potansiyel gösterdi.
Fare deneylerinde Bileşik 10 epey etkileyici işler başardı:
- GRK2 moleküllerinin topaklanmasını engelledi
- Mitokondrilerin düzgün çalışmasını sağladı
- Amiloid beta birikimini azalttı
- Sinir hücrelerinin hayatta kalma süresini uzattı
Sonuçlar o kadar umut vericiydi ki, demans modellerinde tipik olarak görülen sinir hücresi ölümü ciddi biçimde yavaşladı. Tedavi edilen farelerin yaşam süresi de uzadı.
Ama Bir Dakika — Dahası da Var
Araştırmacıların beklemediği bir şey daha oldu. Bileşik sadece beyne yardımcı olmakla kalmamış. Bileşik 10 ile tedavi edilen yaşlı farelerde kalp fonksiyonunda iyileşme görüldü ve... hazır mısın... daha az gri kıl oluştu.
Evet, doğru okudun. Bu protein yaşlanma süreçlerinde de rol oynuyor olabilir. Bilim insanlarının şimdi açmak istediği bambaşka bir konu bu.
Neden Önemli (Ve Neden Dikkatli Olmalıyız)
Bak, Alzheimer's araştırmasında daha önce de buraya geldiğimizin farkındayım. "Çözümü bulduk" dediğimiz kaç kere hatırlıyorsun? Şüpheci olmak normal. Ben de öyleyim.
Ama bunu farklı kılan şey şu: Profesör Quitterer'ın ekibi bambaşka bir mekanizma belirlemiş. Sadece amiloid betayı hedef almıyorlar (ki bu, tedavisi epey zor olan bir şey). İşin başlangıcında gibi görünen, sorunlar zincirini başlatan bir şeye saldırıyorlar.
Mevcut ilaçlar Alzheimer's ilerlemesini en iyi ihtimalle birkaç ay geciktirebiliyor. Eğer Bileşik 10 veya benzeri bir şey gerçekten hastalığın temel mekanizmalarını yavaşlatabilse? Bu devasa bir şey olur.
Tabii, daha çok erken aşamadayız. Bu araştırma sadece farelerde test edilmiş. Klinik deneyler, güvenlik testleri ve daha yıllarca çalışma gerekiyor. Bir tedavi olduğunu iddia etmek için henüz çok var.
Alzheimer's Araştırması Neden Bu Kadar Uzun Sürüyor?
Profesör Quitterer'ın bahsettiği bir şey beni gerçekten şaşırttı: "Örneğin kanser araştırmalarına kıyasla her şey çok daha yavaş ilerliyor."
Neden? Çünkü Alzheimer's yaşa bağlı bir hastalık. Düzgün çalışmak için yaşlı farelere ihtiyacınız var. Gerçekten yaşlı olanlara. Bir buçuk, iki yaşındaki farelere. Fareler için bu, artık yaşlılık demek.
Her deney anlamlı sonuçlar almak için bir ya da iki yıl sürebiliyor. Özellikle milyonlarca insanı etkileyen bir hastalıkla yarışırken, sabır sınanan bir iş bu.
Sonuç Olarak
Yeni bir ilaç hedefimiz var (GRK2), zararlı etkilerini engelleyen umut verici bir bileşik var ve belki de pek çok Alzheimer's tedavisinin neden başarısız olduğunu açıklayabilecek bir mekanizma var — çünkü bütün tabloyu görmüyormuşuz.
Ekip bir patent başvurusu yapmış ve şimdi ilerlemeye yardımcı olacak ilaç ortakları arıyor. İnsanlarda işe yarayacak mı? Henüz kimse bilmiyor.
Ama yıllardır Alzheimer's araştırmasının yerinde saymasını izledikten sonra, ufukta gerçekten yeni bir şeyler görmek güzel bir duygu.
Bu konuyu yakından takip edeceğim. Umarım siz de takip edersiniz.