Palomares Kazası: Nükleer Bombaların Düştüğü Gün

Soğuk Savaş'ın Gölgesinde Uçuşlar

1966'nın başlarında dünya hâlâ Soğuk Savaş'ın gerilimi altındaydı. Amerikalı stratejistler, Sovyetler Birliği'nin nükleer gücüne karşı sürekli hazır olmak zorundaydı. İşte bu yüzden Operation Chrome Dome (Krom Kubbe Operasyonu) doğmuştu.

Bu operasyonun mantığı şuydu: B-52 ağır bombardıman uçakları sürekli olarak Sovyet sınırları yakınında devriye uçuşları yapacak. Böylece her an nükleer saldırı başlatabilecek bir güç havada asılı kalacak. Uçaklar dört adet hidrojen bombası taşıyordu. Her an kullanıma hazır, her an ölüm saçabilecek yükler.

Bu uçuşlar haftalarca, aylarca sürüp gidiyordu. Mürettebat yoruluyordu, uçaklar yıpranıyordu ama kimse durduramıyordu. O günün tehlikeli dünyasında herkes bunun "gerekli" olduğuna inanıyordu.

17 Ocak 1966

İspanya'nın güney kıyısında, Almeria yakınlarında küçük bir balıkçı köyü vardı: Palomares. O gün sıradan bir gündü. Balıkçılar teknelerini hazırlıyor, köylüler işlerine gidiyordu.

Gökyüzünde bir B-52 yükseklerde uçuyordu. Altında ise bir KC-135 yakıt ikmal uçağı. İkisi de aynı görevin parçasıydı. B-52 yakıt ikmale ihtiyaç duyuyordu.

İkmal başladı. İki uçak birbirine bağlanmıştı. O sırada bir şeyler ters gitti.

Uçaklar gökyüzünde çarpıştı.

K-135 paramparça oldu. B-52'nin kanatları hasar gördü. Kısa bir süre sonra B-52 de ikiye ayrıldı. Dört hidrojen bombası başıboş kaldı.

Yere Düşenler

İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en büyük nükleer kaza başlamıştı.

Bombalardan ikisi Palomares yakınlarındaki tarlalara düştü. Nükleer patlama olmadı ama normal patlamalar oldu. İkili, yaklaşık 700 metre çapında kraterler oluşturdu. Toprak, cam ve moloz her yana saçıldı.

Üçüncü bomba bir dağın yamacına düştü ve yüzeye yakın bir yerde durdu. Bu bomba sağlam kaldı. Üzerindeki koruyucu mekanizmalar çalışmıştı.

Dördüncü bomba? O kaybolmuştu.

Akdeniz'in Derinliklerinde

Deniz kenarında yaşayanlar o gün ne olduğunu bilmiyordu. Birden büyük bir gürültü duydular. Sonra korkunç bir sessizlik.

İspanyol hükümeti hemen devreye girdi. Amerikalılar geldi. Arama kurtarma ekipleri oluşturuldu. Palomares'teki iki bomba hızla bulundu. Üçüncüsü de kısa sürede tespit edildi.

Ama dördüncüsü yoktu.

Gözler bu küçük köyün yakınındaki Akdeniz'e çevrildi. Bir bombunun denize düşmüş olma ihtimali yüksekti.

Deniz dibi aramaları başladı. Haftalar geçti. Aylar geçti. Hâlâ bir iz yoktu. İspanyol kamuoyu galeyana geldi. "Bombalar denizde patlayacak mı? Kıyılarımız güvenli mi?" soruları her yerde dolaşıyordu.

Sonunda bir denizaltı devreye girdi: USS Alvin.

Okyanus tabanında yatan enkazı bulan bu küçük denizaltı, 900 metre derinlikte bombyı buldu. Üstelik neredeyse bütün parçaları yerindeydi. Sadece birkaç tonluk ana gövde çamurun içine gömülmüştü.

Toprak Temizliği

Palomares'teki tarla, o günün koşullarına göre "temizlendi". Plütonyum kalıntıları topraktan sıyrıldı. Yaklaşık 1400 ton kontamine toprak ABD'ye götürüldü.

Ama hikâye burada bitmedi.

Yıllar sonra yapılan ölçümler, bölgede hâlâ yüksek radyasyon olduğunu gösterdi. 2000'li yıllarda İspanya ve ABD yeniden masaya oturdu. Daha kapsamlı bir temizlik şarttı. 2020'lerin başında hâlâ çalışmalar sürüyordu.

O İnsanlar ve Bedeller

Uçakta kimse sağ kurtulamadı. K-135'teki yedi mürettebat ve B-52'deki dört pilot ve silah subayı o çarpışmada hayatını kaybetti.

Ama asıl trajedi, sonraki yıllarda ortaya çıktı.

Temizlik ekibinde görev alan yüzlerce kişi radyasyona maruz kaldı. Resmi kayıtlara göre "minimal düzeyde maruz kalma" yaşadılar. Yani "sorun yok" denildi.

Ama sorun vardı.

Yıllar içinde bu insanlar birer birer hastalandı. Lösemi vakaları, lenf bezlerinin aldığı şekiller, sindirim sistemi bozuklukları... Birçoğu 50'li, 60'lı yaşlarında hayatını kaybetti.

Amerikan ordusu uzun süre bu şikâyetleri ciddiye almadı. "Kanıt yok", "bağlantı kurulamaz" denildi. Savaş gazileri dernekleri yıllarca mücadele etti. Tazminat davaları, sağlık hakları için direniş... Bürokrasinin çarkları arasında binlerce insan ezildi.

Nihayet 2010'lara gelindiğinde bazı haklar tanındı. Ama çoğu kişi için bu düzenlemeler çok geç kalmıştı.

Chrome Dome Sonrası

Palomares kazası, Chrome Dome operasyonunun ne kadar riskli olduğunu acı bir şekilde gösterdi.

Operasyon hemen sonlandırılmadı. Ama ciddi anlamda revize edildi. Uçuş rotaları değiştirildi. Daha sıkı güvenlik protokolleri getirildi. Yine de 1968'e kadar benzer uçuşlar sürdü.

Bugün bu operasyonlar artık yapılmıyor. Soğuk Savaş'ın sona ermesi, bu tip sürekli nükleer caydırıcılık görevlerini gereksiz kıldı. Ama o günlerin mirası, Palomares'in toprağında, o mürettebatın çocuklarının sağlığında hâlâ yaşıyor.

Okyanusun Dibinde Kalan

USS Alvin'ın bulduğu bombayı deniz tabanından çıkarmak kolay olmadı. Önce özel ekipman geliştirildi. Sonra dikkatlice yüzeye çıkarıldı.

Sonrasında nereye götürüldüğü hâlâ tam olarak bilinmiyor. Resmi açıklamalar belirsiz. Bu bombanın akıbeti, Palomares hikâyesinin en karanlık noktalarından biri olarak kaldı.

Palomares, nükleer çağın karanlık bir hatırası. Soğuk Savaş'ın mantığında "savaşta olmayan" ama savaş hazırlığı yapan o mekanizmanın nelere mal olduğunun somut bir kanıtı.

Bombalar düşmüştü. Toprak kirlendi. İnsanlar öldü. Binlerce kişi hastalandı. Ve yıllarca kimse tam olarak hesap vermedi.

Belki de en büyük trajedi, bu kazaların "normal sayılması"ydı. O dönemin mantığına göre bu tür şeyler olabilirdi. Önemli olan stratejik hazırlıktı.

Ama insan hayatı, stratejik hesapların üstündedir. En azından öyle olmalıdır.