Bağışıklık Sisteminin Saklı Günlüğü

Grip mevsimini hastalanmadan atlatana bayılıyorum. Ama aynı aşıyı olan iki kişiden biri neden yatağa düşüyor, diğeri hiçbir şey olmamış gibi devam ediyor?

Arizona Devlet Üniversitesi'nden bir ekip, bu soruya beklenmedik bir yanıt bulmuş. İnsan vücudu aşıya nasıl tepki vereceğini aslında aşıyı olmadan önce belli ediyormuş. Kristal top değil ama yakın.

Araştırma Nasıl Yapıldı?

Ekip 4.000'den fazla kişiden kan örneği topladı. Sonra bu örneklerde 185 farklı antijene karşı antikorları inceledi. Antijenler arasında yaygın virüsler, bakteriler hatta otoimmün hastalıklarla ilgili işaretçiler vardı.

İşin ilginç kısmı şu: Araştırmacılar COVID-19 aşısı öncesi ve sonrası bağışıklık sistemlerini karşılaştırmak için yapay zeka kullandı.

Basitçe anlatayım. Bir koşucunun maraton koşup koşamayacağını tahmin etmek istiyorsunuz. Koşmasını beklemek yerine kas yapısına, güncel kondisyonuna bakıyorsunuz. Ekip de bağışıklık sisteminin "genel durumuna" bakıp gelecek tepkiyi tahmin etmeye çalışmış.

Nöbetçi Antikorlar

Yapay zeka ilginç bir şey keşfetti. Aşı yapılmadan önce kanında bulunan bazı antikorlar, kişinin aşıya ne kadar iyi tepki vereceğini gösteriyormuş.

Bunlar aşının hedeflediği antikorlar değil. Staphylococcus aureus, RSV ve insan respirovirüs 3 gibi yaygın mikroplara karşı antikorlar. Araştırmacılar bunlara "nöbetçi" antikor demeye başlamış. Yani vücudunuzun hazır olup olmadığını haber veren küçük gözcüler.

"Belirli biyoişaretçiler yapay zeka ile incelendiğinde, kişinin aşıyı olmadan önce bile güçlü bir tepki verip vermeyeceğini tahmin edebiliyor," diyor çalışmanın lideri Joshua LaBaer. "Demek ki bazı insanların bağışıklık sistemi diğerlerine göre daha hazır oluyor."

Beklenmedik Bulgu

İlginç olan bu: Bildiğimiz sağlık kategorileri aşıya tepkiyi pek tahmin edememiş.

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler (HIV, bazı kanser türleri veya organ nakli gibi durumlardan dolayı) genel olarak daha zayıf aşı tepkisi vermiş. Bu mantıklı. Ama işin garibi, bağışıklığı baskılanmış kişilerin bazıları güçlü tepki vermiş. Tamamen sağlıklı insanların yüzde 5-6'sı ise zayıf tepki göstermiş.

Yani "sağlıklı olmak" veya belirli bir hastalığa sahip olmak, aşıya nasıl tepki vereceğinizi tek başına söylemiyormuş. İşin içinde bireysel farklılıklar var.

Neden Önemli?

Şu an aşı olduktan sonra doktorlar vücudun antikor üretip üretmediğini bekleyip ölçüyor. Yani tepki olduktan sonra bakıyorlar.

Bu araştırma, tepkiyi aşıdan önce tahmin edebileceğimizi gösteriyor. Bu da şu anlama geliyor:

• Daha hedefli aşılama stratejileri geliştirilebilir
• Kimlerin ek doz (booster) gerektireceği önceden anlaşılabilir
• Aşılama kişiselleştirilebilir

Araştırmacılar bu yöntemin genetik test yerine kan antikor analizi kullandığını belirtiyor. Bu da klinik ortamlarda uygulanmasını kolaylaştırır. Pahalı genetik dizileme gerek yok, sadece antikor kalıplarına bakan bir kan testi yeterli.

Yapay Zekanın Avantajı

Yapay zekanın bu keşfi mümkün kıldığını vurgulamak lazım. İnsan bağışıklık sistemi aşırı karmaşık. Binlerce katılımcı, milyonlarca veri noktası. Bu kadar bilgi içinde ince kalıpları bulmak insan gücüyle neredeyse imkansız.

Derin öğrenme modelleri tüm antikor panellerini inceleyerek bağışıklık sisteminin "dilini" öğrenmiş. Yapay zekanın insan anlayışını desteklediği, insan yargısının yerini almadığı güzel bir örnek.

Bize Ne Katıyor?

Hemen önümüzdeki ay doktorunuzda bu testi göreceğinizi sanmıyorum. Erken aşamada bir araştırma bu. Günlük tıbbi pratiğe yansıması zaman alır.

Ama umut verici. Teknoloji sayesinde vücudumuzu on yıllar önce bilim kurgu sayılacak şekillerde anlamaya başladık. Bağışıklık sisteminin kapasitesini sürekli önümüze koyduğu, sadece bunu okuyacak araçlara ihtiyaç duyduğumuz fikri heyecan verici.

Vücudunuz tüm hayatı boyunca bağışıklık deneyimlerinin kaydını tutmuş. Şimdi bu günlüğü okumayı öğreniyoruz. Ve bu gerçekten dikkat çekici.