Qora tuynuklar sukut saqlaganda

Tasavvur qiling, galaktika markazida supermassiv qora tuynuk bor va u yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda zarrachalarning ulkan oqimlarini (jetlar) chiqarib yuborayapti. Bu jetlar millionlab yorug‘lik yili masofaga cho‘zilgan, kuchli radio nurlanish tarqatuvchi loblar hosil qiladi. Juda ajoyib, to‘g‘rimi?

Endi shu qora tuynuk shunchaki... to‘xtab qoldi deb tasavvur qiling. Jetlar kesilib qoldi. Keyin nima bo‘ladi?

Olimlar bu “qoldiq radio galaktikalar”ni bir muncha vaqt davomida o‘rganib kelishgan, ammo yangi tadqiqot hamma uchun kutilmagan narsani ochib berdi: bu so‘nayotgan kosmik tuzilmalar biz kutganidan ancha tezroq yo‘qolib ketadi.

Ma’lumotlardagi hayratlanarli kashfiyot

Keyptaun universiteti va Ma’lumotlarni intensiv qayta ishlash bo‘yicha universitetlararo institutidan kelgan tadqiqotchilar guruh XMM-LSS deb nomlangan osmon maydonini o‘rganishdi. Ular jet ishlab chiqarishni to‘xtatgan radio galaktikalarni — asosan, supermassiv qora tuynuk sukut saqlagandan keyingi “so‘nggi nur” bosqichini — qidirayotgan edilar.

Ular topgan narsa juda qiziqarli edi. Ko‘rib chiqilgan 14 ta nomzodning 12 tasi haqiqiy qoldiq radio galaktikalar ekanligi aniqlandi. Asosiy omil nima edi? Ular 144 MHz dan 1,5 GHz gacha bo‘lgan keng chastota diapazonini qamrab oluvchi bir nechta radio teleskop kuzatuvlarini birlashtirdilar. Bu radio signallarining turli to‘lqin uzunliklarida qanday o‘zgarishini batafsil ko‘rsatdi, bu esa qoldiq galaktikalarni hali ham faol bo‘lgan galaktikalardan ajratish uchun juda muhimdir.

Meni eng qiziqtirgan jihat shundaki, bu qoldiqlarning ko‘pchiligi juda yosh ko‘rinadi. Ularning yoshi taxminan 8 dan 42 million yilgacha bo‘lib, o‘rtacha qiymati 12 million yilni tashkil qiladi. Bu eski tuyulishi mumkin (va haqiqatan ham shunday!), ammo qoldiq radio galaktikalarga oid avvalgi tadqiqotlar bilan solishtirganda, bu deyarli chaqaloqlardir.

Bu nega muhim?

Xo‘sh, eng qiziqarli joyi shu yerda. Agar qoldiq radio galaktikalar biz o‘ylagandan tezroq so‘nib qolsa, demak, ularning biz umuman sezmay qolayotgan juda ko‘p soni mavjud bo‘lishi kerak. Ular biz ularni payqashga ulgurmasdan, aniqlash chegaramizdan pastga tushib ketgan.

Buni maydonda chiroqcha qo‘ng‘izlarni sanashga o‘xshating, lekin ular shunchaki miltillamayapti — yonib ketganlaridan bir necha daqiqa o‘tib butunlay yo‘qolib qolayapti. Siz haqiqiy chiroqcha qo‘ng‘izlar sonini kam baholagan bo‘lardingiz, to‘g‘rimi?

Bu kosmik tuzilmalar bilan ham xuddi shunday bo‘layotgan bo‘lishi mumkin.

Yana bir nozik jihat bor: masofa muhimdir. Tadqiqotchilar uzoqroqdagi galaktikalar (astronomiyada yuqori qizil siljish) hatto tezroq so‘nib borayotganini aniqladilar. Buning sab