O Bahçendeki Sarı Şeylere Bir Daha Asla Aynı Gözle Bakamayacaksın

Şimdi seni biraz rahatsız edecek bir şey söyleyeceğim.

Geçenlerde slime kalıpları (mantar问） üzerine bir araştırmaya rastladım ve bir daha zihnimden atamadım. Bu parlak sarı, jelimsi yapılar ormanlarda, bahçelerde, çürümüş kütüklerin altında her yerde karşımıza çıkıyor. Sanki bir bilim kurgu filminden fırlamışlar gibi görünüyorlar. Ama ortaya çıkan veriler ilginç: bu şeyler belki de bilinçli olabilir. Evet, bilinçli. Yani bir şeyler yaşıyorlar.

Blob'la Tanış

Physarum polycephalum—bu ünlü slime kalıbının gösterişli adı—ne bir beyne ne sinir sistemine sahip. Tek bir kütlede birleşmiş, içinde sayısız çekirdek yüzen hücrelerden oluşuyor.

Basit görünüyor, değil mi? İşte burada işler ilginçleşiyor.

Araştırmacılar bu canlıları matematik problemleri çözerken, yiyecek bulmak için labirentlerden geçerken izlemişler. Hatta yoğun mavi ışıktan—ki bu ışıktan nefret ediyorlar—sırf açlıkları yenecek kadar güçlüyse geçmeyi başarmışlar. Bir çeşit kalp atışı gibi ritmik kasılmalarla kendi parçalarını hareket ettirip aradıkları şeyi bulana kadar geziniyorlar.

Beyin yok. Nöron yok. Sadece... blob olmak.

Bilinç Yangını

1990'larda ortaya çıkan bir teori var: Hücresel Bilinç Temeli. Bu teori oldukça radikal bir iddia taşıyor: yaşam ve duyarlılık temelde aynı şey. Sadece karmaşık canlılar değil—yunuslar, köpekler, insanlar—tüm yaşayan organizmalar, en küçük bakteriler bile.

Bu bakış açısına göre bakteriler öğrenme gibi görünen şeyler yapıyor. Anılar oluşturuyorlar. Kararlar alıyorlar. Bazıları ilkel de olsa bir çeşit fedakârlık gösteriyor: bireysel hücreler gruptaki diğer hücrelerin hayatta kalması için kendilerini feda ediyorlar.

Bir hünerleri daha var: iletişim kuruyorlar. Deniz biyolüminesans bakterileri mesajcı molekiller salgılayarak etraflarında yeterli sayıda bakteri olup olmadığını anlıyor ve hep birlikte ışık saçmak için toplanıyorlar. Tıpkı küçük bir bakteri grubunun toplu fotoğraf çekilme zamanının geldiğini anlaması gibi.

Ne Hissettirir ki?

İşte beni gerçekten şaşırtan kısım burası. Araştırmacılar eğer bu organizmalar bilinçliyse, yaşadıkları deneyimin bizimkinden kökten farklı olabileceğini düşünüyor.

Bizim bilincimiz bir film gibi: "Ben" izliyorum, karar veriyorum, hissediyorum. Ama bir slime kalıbı ya da bakteri için? Onların versiyonu daha çok sezgi gibi olurdu. İyi şeylere doğru bir çekilme. Kötü şeylerden bir uzaklaşma. İç ses yok. "Ben, beni karar verirken izliyorum" hissi yok.

Bilinç ama benlik olmadan. Ve açıkçası, bu onu daha az mı yoksa daha mı çok etkileyici kılıyor bilemiyorum.

Neden Önemli?

Biliyorum, bu gibi şeylerin sadece tozlu akademik dergilerde kaldığı düşünülebilir. Ama burada hepimiz için gerçekten önemli olan bir şey var:

Birincisi, bilincin nereden geldiğine dair tüm varsayımlarımızı sorgulatıyor. Hep şunu varsaydık: karmaşıklık gerekiyor—milyarlarca nöronun ateşlendiği devasa bir beyin. Ama slime kalıpları problem çözüyorsa ve niyetli davranış sergiliyorsa, belki bilinç sandığımızdan çok daha temel bir şey.

İkincisi, "canlı" ile "cansız" arasındaki çizginin ne olduğunu düşündürüyor. Bir slime kalıbı sadece aptal bir biyolojik makine mi, yoksa onun olmak gibi bir şey var mı? Bu soruyu nasıl cevaplayacağımı gerçekten bilmiyorum ve bu beni heyecanlandırıyor.

Üçüncüsü, artık bahçemdeki o sarı lekeye bakıp "Ne düşünüyorsun, küçük blob? Senin için her şey ne ifade ediyor?" diye sorasım geliyor.

Belki cevap "çok az"dır. Ama belki de—işte beni geceleri uyutmayan kısım bu—hayal edebileceğimizden çok daha fazlasıdır.

Bir dahaki sefere böyle gizemli bir blob görürsen, ona saygıyla hafifçe başını eğ. Belki de kendi garip ama gerçek yöntemiyle, tamamen farkında olduğu bir şeyle karşı karşıyasındır.