İnsan Genomunda Hâlâ Yerinde Duramayan Bir Gen Var
Şöyle bir düşünce: Vücudun aslında trilyonlarca genin yaşadığı bir apartman bloğu. Çoğu sessiz, sakin kiracılar. Milyonlarca yıl önce kendilerine yer bulmuşlar, işlerini yapıyorlar, hücre bölününce kopyalıyorlar, hepsi bu.
Ama birkaç asi var.
İşte BC200.
"Zıp Zıp" Genler
Bilim insanları bunlara "transpozon" diyor. Biraz garip bir isim, biliyorum. Ne yapıyorlar peki? Şöyle düşün: Ailen büyüyünce sadece kopyala, yetinme. Bir de rastgele kopyala ve genetik talimatnamenin tamamen başka bir yerine yapıştır. İstediğin yere.
İşte bu genler tam olarak bunu yapıyor. Kendilerini kopyalayıp genomun başka yerlerine yapıştırıyorlar. Çoğu zaman zararsız bu. Ama bazen tam da başka bir genin ortasına konuyorlar ve işleri bozuyorlar. Bilim insanları bu tür aksaklıkları çeşitli hastalıklarla bağlantılandırdı.
Şimdi ilginç kısım geliyor: Milyonlarca yıl içinde bu zıp zıp genlerin bazıları "evcilleşti". Atlaklıktan vazgeçtiler, artık hücrenin önemli işlerinde yardımcı olmaya başladılar. Tıpkı yabani kedinin ev kedisi olması gibi. İşe yarar ve stabil hale gelince, kaos yaratmayı bırakıyorlar.
İşte BC200'yü ilginç kılan şey bu evcilleşme sürecine girmemiş olması.
Hiç Büyümeyen Gen
BC200, 1980'lerde insan sinir hücrelerinde keşfedildi. Bilim insanları bunun kodlama yapmayan bir RNA geni olduğunu düşündü — yani diğer genlerin protein üretmesini düzenleyen bir molekül. Beyinde açıkça önemli bir iş yapıyor.
Ama işin püf noktası: BC200 asla zıplama yetisinden vazgeçmedi.
Science'da yayımlanan araştırmaya göre, bu gen hâlâ hareketli. Kendini kopyalayıp genomda yeni yerlere yapıştırabiliyor. Ve bir şekilde, nöronlarda işlevsel ve önemli bir gen olmasına rağmen, milyonlarca yıl önce kaybettiği kuzenlerinin çoğunun kaybettiği o asi enerjiyi koruyor.
Cornell, Pekin'deki Capital Normal Üniversitesi ve UT Arlington'dan araştırma ekibi şöyle diyor: BC200, "gen ile transpozon arasındaki çizgiyi bulanıklaştırıyor, kararlı işlevselliği sürekli hareketlilikle birleştiriyor."
Bilim insanları bunu "bu şey olmaması gereken bir şey ama işte burada" demek için söylüyor.
İşler İvmeleniyor
Ve işte asıl tuhaf kısım.
Ekip genetik veritabanlarını tararken BC200'yü molüskum kontagiozum virüsünün (MCV) genomunda gizlenmiş halde buldu. Bu, deride küçük siğil benzeri yumrulara neden olan bir poksvirüs. Evet, çocuklarda bazen görülen, rahatsız edici ama genellikle zararsız o deri durumu.
Yani bir noktada BC200 insan hücresinden bir virüse atladı. Sadece... öyle oldu. Bilim insanları tam olarak ne zaman ve nasıl olduğunu bilmiyor ama MCV'nin yaşadığı tek yer deri olduğu için muhtemelen deri hücrelerinde gerçekleştiğini düşünüyorlar.
Bilmiyorum siz nasıl düşünüyorsunuz ama bir insan beyni geninin deri virüsü içinde keyifli bir gezintiye çıktığı fikrini absolute büyüleyici buluyorum. Evrim tuhaf şey, arkadaşlar.
Neden Önemli?
Peki elimizde hem yararlı hem de hâlâ pinball makinesi gibi yerinden oynayan bir gen var. Bu neden önemli?
Birincisi, BC200 bazı tümörlerde, özellikle meme kanserlerinde görülüyor. Ve Alzheimer hastalarının beyinlerinde daha yüksek seviyelerde bulunuyor. Bilim insanları BC200'nün kesinlikle bu sorunlara neden olduğunu söylemiyor — onlar her fırsatta hatırlatıyor: korelasyon nedensellik değil. Ama sürekli hareketliliği, hasara yol açabileceği yerlere zıplamasını mümkün kılıyor.
Araştırma ekibi şimdi BC200'nün kanser hücrelerinin genomlarına atlayıp orada mutasyonlara neden olup olmadığını anlamaya çalışıyor. Eğer öyleyse, bu davranışı anlamak gelecekte yeni tedavi yaklaşımlarına yol açabilir.
Büyük Sır
Peki bütün bu hikâyede beni gerçekten şaşırtan ne? BC200 neden diğer tüm yararlı zıp zıp genler gibi yerleşik hale gelmedi?
Araştırmacılar şöyle bir ihtimal öne sürüyor: Belki BC200 nöronlar için o kadar yararlı ki, evcilleştirilmesi — zıplama yetisinin kaldırılması — evrim tarafından göze alınamadı. Tıpkı bir genin, ara sıra sorun yaratsa bile, onunla uğraşmaya değecek kadar önemli olması gibi.
Ya da belki arkada başka bir şey dönüyor ve biz henüz anlamıyoruz.
Bilimde en çok sevdiğim şey, her cevabın düzinelerce yeni soru ortaya çıkarması. Zıp zıp genlerin nasıl çalıştığını sanıyorduk — ya kontrolden çıkıyorlar ya sakinleşip yararlı hale geliyorlar. BC200 dedi ki: "Yok, ben ikisini birden yapıyorum."
İnsan genomu hâlâ sürprizlerle dolu ve açıkçası? Sıradaki keşfi görmek için sabırsızlanıyorum.
Kaynak: Popular Mechanics - https://www.popularmechanics.com/science/health/a74093275/a-gene-from-the-human-brain-leapt-into-a-virusand-scientists-have-no-idea-what-its-doing-there