Bir Su Bardağı Nasıl Jeopolitik Krize Dönüştü

1960'larda bilim insanları ciddi cidiye endişeliydi: Laboratuvardan kaçabilecek yeni bir su türü tüm okyanuslara yayılıp dünyayı donduracak mı? Eğer biri size bunu anlatsa, onu çılgın ilan edersiniz. Oysa tam olarak bu başına geldi.

Sovyet Bulgusu

1962'de Sovyet bilim insanı Nikolai Fedyakin, özel şekilli kapılarda su deneyleri yapıyordu. Bulduğu su tuhaf davranıyordu. Sıradan sudan çok daha düşük sıcaklıkta (-40°F civarında) donuyor, çok daha yüksek sıcaklıkta (400°F civarında) kaynıyordu. İlginç değil mi?

Ama işin sıkıntılı tarafı burada başlıyordu. Fedyakin'in üstü Boris Deryagin, bu işin çok büyük olduğuna kısa sürede inandı. Teorisine göre bu kirli su değildi—suyun "gerçek" formu ydı. Sıradan su bununla temas etse, o da bu gizemli yeni maddeye dönüşecekti.

Kötü Şans Mı, Tesadüf Mi?

Tüyler ürpertici kısım şu: Kurt Vonnegut, tam bir yıl önce 1963'te Cat's Cradle yayınlamıştı. Kitapta "buz-dokuz" adında bir madde vardı—tüm okyanusları dondurabilen hayal ürünü bir doomsday maddesi. Sanat hayatı taklit mi ediyordu yoksa korkunç bir tesadüf mi?

Panik Nasıl Yayıldı

Deryagin, çalışmasına Sovyetler içinde ilgi çekemedi. Çıkış yolu buldu: Nottingham Üniversitesi'nde bir konuşma yaptı. Britanyalı bilim insanı Brian Pethica raporu Nature dergisinde yayımladı—işte o zaman her şey çığından çıktı.

Saygın bir dergi onayladığında, tüm kapılar açıldı. Gazeteler büyük başlıklar attı. Popular Mechanics hatta bu maddenin nasıl yapılacağını yaydı. Maddeye daha kısa bir ad bulundu: "polisuyu" (polymerize edilmiş su). Herkes bunu konuşmaya başladı.

Soğuk Savaş Sahneye Çıktı

İşler gerçekten saçmalamaya başladı. Soğuk Savaş kaygıları hafızanızda olsun. Amerikalı yetkililer Sovyetlerin böyle gizemli bir süper su geliştirmiş olabileceğini öğrenince Pentagon parayı saçmaya başladı. "Polisuyu boşluğunu kapatmak" için. Evet, insanlar bunu tamamen cidiye söylüyordu.

Ekim 1969'da fizikçi Frank Donahoe, Nature'da yazı yazdı—tıpkı bir gerilim romanından çıkmış gibi:

"Bu polimeri Dünya'daki en tehlikeli madde olarak görüyorum. En ölümcül virüs gibi davranın, güvenliği sağlanana kadar."

Bilim insanları gerçekten korktular. Bilimsel belirsizlik, Soğuk Savaş paranoyas ve medya sensasyonalizmi mükemmel bir panik fırtınası yarattı.

Herkesi Kurtaran Şüpheci

Bilim topluluğu kafası karışırken, genç bir araştırmacı inanmadı. Dennis Rousseau, Bell Labs'ta 29 yaşında postdoktora bilim insanı, herkesin söylediklerini kabul etmek yerine araştırmaya başladı.

Rousseau polisuyu örneklerinin kimyasal analizini yaptı. Bulduğu şey gülünç ve utandırıcıydı: örneklerde sodyum, potasyum, karbon, oksijen ve klorür vardı. Yani insan terinin izleri. Tüm bu "devrim suyu" sadece tere bulanmış normal suydu.

1971'de Science dergisi Rousseau'nun bulgularını yayımladı. Polisuyu çılgınlığı suyun buharlaştığı hıza benzer şekilde ortadan kayboldu.

Asıl Ders

Polisuyu hikayesinin ilginç tarafı bilim insanlarının hata yapması değildir. Asıl ilginç kısım hatanın nasıl ve neden bu kadar hızlı yayıldığıdır.

Buna bir isim var: patolojik bilim. Herkes bir keşfe o kadar inanmak ister ki, kanıt istemeyi bırakır. Haklı olmak isteme arzusu bilimsel şüpheciliği geçersiz kılar. Uluslararası rekabet ve endişe insanları daha dikkatli değil, daha aptal yapar.

N-ışınları (bilim insanları varlığından emin oldular, halbuki hiç yoktu) ve soğuk füzyon (1980'lerde herkesin hayalını kaplaması temel fiziği ihlal etmesine rağmen) buna benzer örnekler.

Polisuyu hikayesi bize gösteriyor ki, çok zeki ve başarılı bilim insanları bile, şartlar uygun olunca toplu deliriye kapılabilir. Hepimiz doğrulama önyargısına yatkınız—zaten inandığımız şeyi destekleyen kanıtlara inanma eğilimi.

Sonuç Olarak

Soğuk Savaş döneminin polisuyu paniği şunu öğretiyor: Bilimde (ve hayatta) sağlıklı şüphecilik dar fikirlilik değildir. Bizi utandırmaktan koruyan bağışıklık sistemidir.

Birinin birdenbire herkese duyurduğu harika bilimsel bir keşif duyduğunuzda, şu soruyu sorun: Bunu gerçekten doğruladık mı? Yoksa hepimiz coşkuya kapılmış mıyız?

Rousseau'nun yaptığı gerçek keşif basit bir soruyu sormaktı: "Bekle, bu aslında nedir?" Bunu hatırlamaya değer.