Buz Adamı Bize Ekmek Yaptırdı, Acayip Değil Mi?

Şimdi itiraf edeyim: Ötzi'ye takıntılıyum. Yıllardır bu adamla ilgili her şeyi kaçırmamaya çalışıyorum ve inanın bana, her seferinde yeni bir şey çıkıyor.

Henüz tanışmayanlar için kısaca özetleyeyim: Ötzi, tarihin en ünlü donmuş cesedi. MÖ 3300 civarında Alpler'de yürüyüşe çıkmış bir Bronz Çağı insanı, bir noktada kar fırtınasına yakalanmış ve beş bin yıl boyunca buzulda korunmuş kalmış. 1991'de dağcılar onu keşfettiğinde, önce modern bir sırt çantalı gezgin sandılar—evet, gerçekten öyle oldu. Sonra anlaşıldı ki bu "kayıp gezgin" aslında beş bin yıllık bir zaman kapsülüydü.

Bu Sefer Ne Bulundu?

İşin ilginç kısmı burada başlıyor. İtalya'daki Eurac Research laboratuvarındaki bilim insanları, Ötzi'nin mikrobiyomunu inceliyorlar—yani vücudumuzun içinde ve üzerinde yaşayan mikroskobik organizmalar topluluğunu. Son deneylerinde bakterilerle yetinmemişler. Kolları sıvayıp daha derine inmişler ve karşılarına beklenmedik bir şey çıkmış: antik maya.

Özellikle de soğuğa uyum sağlamış dört farklı maya türü. Beş binyıldan fazla hayatta kalmış olan bu minicik organizmalar, Ötzi'nin o dağda son yolculuğuna eşlik ediyormuş meğer. Buzulun içinde donup çözülmeleri atlatmışlar, yani kısacası hâlâ o cesedin içinde turistlik yapıyorlar.

Araştırma ekibinin kıdemli isimlerinden Frank Maixner'in dediği gibi: "Burada süreklilik görüyoruz. Bu mayalar Ötzi'ye binlerce yıllık yolculuğunda eşlik etmiş."

Vizyonu kurun: İnsanlık tarihinin en uzun yolculuğuna çıkmış mikroskobik hayatta kalanlar ve kimse onların orada olduğundan haberdar değilmiş.

Buzuldan Ekmek Tepsisine

Ama hikâye burada beklenmedik bir hal alıyor. Araştırmacılar düşünmüşler ki, "Bu mayalar soğuğu seviyormuş. Acaba düşük sıcaklıklarda çalışabilir miyiz?"

Şöyle ki: Normal mayalı ekmek hamurları fermantasyon için ısıya ihtiyaç duyar. Kültürü sıcak tutmak gerekir, genellikle oda sıcaklığı veya üstü. Soğuğa uyumlu maya ise ekstra ısıtmadan işini yapabilir. Düşük enerji tüketimi, daha küçük karbon ayak izi, daha mutlu bir gezegen.

Denemeye karar vermişler. Antik mayaları büyütmüşler, kültürlemişler ve ekşi mayalı hamur yapmaya girişmişler. Projenin başındaki Mohamed Sarhan itiraf etmiş ki ekmekçilik onun uzmanlık alanı değilmiş. "Daha önce hiç ekmek yapmadım—ve bu hamurdan belli oluyordu," demiş.

Haha, en azından dürüst. Benim de ilk ekmek denemem bir sönmüş frizbiye benziyordu.

Ama önemli olan şu: Hamur tutmuş. Yirmi dört saat içinde kabarmış, oda sıcaklığında fermantasyonunu yapmış. Ortaya çıkan ekmeğin tadında "geliştirilecek yerler" varmış, ama konsep kanıtlanmış. Bu antik mayalar modern olanlar gibi fermantasyon yapabiliyor, ısı gerektirmeden.

Neden Önemli?

Şöyle düşünüyorum: Evet, beş bin yıllık mayadan ekmek yapmak eğlenceli bir sohbet konusu. Ama asıl hikâye bundan çok daha büyük.

Burada söz konusu olan, aşırı koşullarda binlerce yıl hayatta kalan organizmalar. Soğuğa uyumlu bir maya bu kadar dayanabiliyorsa, başka neyler gizleniyor olabilir permafrostta, buz çekirdeklerinde, henüz tam olarak incelemediğimiz antik kalıntılarda? Bu küçük hayatta kalanlar bize dayanıklılığı, uyum yeteneğini, yaşamın en beklenmedik yerlerde nasıl sürdüğünü öğretebilir.

Pratik açıdan da soğuk fermantasyon sadece bir yenilik değil. Ekmek, bira ve diğer fermantasyon işlerini sıcak tutmak için enerji yakmadan yapabilirsek, bu sürdürülebilirlik açısından ciddi bir kazanç. Araştırmacılardan biri biradan da bahsetti ve açıkçası, böyle bir şeyi tadabilsem kesinlikle denemek isterim.

Ötzi Sözünü Tutuyor

Ötzi'de beni en çok çeken şey: Hiç bıkmadan bizi şaşırtmaya devam etmesi. Ondan önceden Bronz Çağı silahları hakkında, yüksek yağlı paleo diyetin (bolca geyik ve keçi, tahıl da varmış) nasıl olduğundan, dövmelerin bile o dönemde mevcut olduğundan (61 adet dövme kaydedilmiş) öğrendik. Bize antik çağlardaki sağlık durumlarını, göç kalıplarını, binlerce yıl önce insanların ne giydiğini gösterdi.

Ve şimdi? Şimdi de gıda bilimine katkıda bulunuyor.

Bilim insanları onu Bolzano'daki Güney Tirol Müzesi'ndeki özel dondurucu odada, orijinal buzul mezarını taklit eden koşullarda saklamaya devam edecek. İçinde neyin gizlendiğini, daha nelerin keşfedilmeyi beklediğini kim bilir?

Bir şey kesin: Ötzi buzadamı kendini fazlasıyla hak ediyor. Beş binden fazla yıldır ölü ve hâlâ bilimi heyecan verici kılmak için yeni sebepler sunuyor.

Bence en etkileyici başarı bu.