Veterinarlarni chol qoldirgan sir
Tasavvur qiling: 2024-yil boshida Texasdagi sut fermalarida sigirlar kasallana boshlaydi. Alomatlar g'alati — buzoqlar og'ir mastitga chalingan, lekin grippda bo'ladigan nafas kasalliklari yo'q. O'pkasi sog'lom, ammo uvlari yallig'langan.
Veterinar shifokorlar chalkash edi. Ular odatdagidek bakterial sabablarni izlayotgan edi. Hech kim H5N1 qush grippi — odatda qoramollarga yuqmaydigan virus — ni gumon qilmasdi.
"Biz hatto tasavvur ham qilmagan edikki, qoramollar bu virusning mezboni bo'lishi mumkin," deydi Pittsburgh universiteti olimi Dr. Suresh Kuchipudi.
Qanday hissiz bo'lgan bo'lsa kerak, virus nima ekanini anglagan paytda? Qushlarni o'ldiradigan, ba'zan odamlarga o'tadigan gripp sigirlarda yashayapti — bu juda g'alati holat.
Nega aynan uvlar?
Mana bu yerda qiziq joyi bor. Dr. Kuchipudi va uning jamoasi bu g'alati infeksiya sababini o'rganishga qaror qildi.
Oddiy qilib aytganda: viruslar ham o'ziga kerakli "qulf"ni topa oladigan hujayrani izlaydi. Bu "qulflar" — glyukan retseptorlari, ya'ni hujayra yuzasidagi qand molekulalari.
Pitt va Garvard olimlari maxsus texnologiya yordamida turli to'qimalardagi retseptorlarni xaritalashtirdi.
Xulosa: H5N1 virusi uchun kerakli N-linked sialik kislota retseptorlari uv to'qimalarida ko'p, lekin qoramollarning nafas yo'llarida deyarli yo'q.
Boshqacha aytganda: sigirning uvlari virus uchun besh yulduzli mehmonxona, o'pkasi esa — "band" yozuvi.
Bu kelajak uchun nimani anglatadi?
Bu tadqiqot faqat ilmiy qiziqish uchun emas.
Birinchidan, virus sut fermalarida tez tarqalishini tushuntiradi. Kasal sigirdan sog'ib olingan sutda virus ko'p bo'ladi. Bu fermerlar va hatto uy mushuklariga ham yuqishi mumkin.
Yaxshi xabar: pasterizatsiya virusni to'liq o'ldiradi. Do'kondan olingan sut xavfsiz. Bu sanoqli hollarda oziq-ovqat xavfsizligi amaliyotlari odamlarni himoya qilayotganidan biri.
Ikkinchidan — bashorat qilish. Hozir qush grippi odamlarga o'tib, keyingi pandeniyaga aylanishidan xavotirdamiz. Retseptorlarni tushunsak, H5N1 keyin qayerda paydo bo'lishini oldindan bilishimiz mumkin.
Dr. Kuchipudi so'zlaricha: "Keyinchalik qayerda paydo bo'lishi mumkin? Nafas olish alomatlari bormi? Faqat mastitmi? Yoki mushuklardagi kabi asab kasalliklarmi?"
Bunday yondashuv kelajakdagi muammolarni oldindan hal qilishga yordam beradi.
Mening fikrim
Bu voqea ikki tomonlama his-tuyg'u uyg'otadi.
Bir tomondan, olimlar bu biologik sirni echgani qiziq. Virus infeksiyaning "qulf va kalit" mexanizmini tushunish katta amaliy foyda keltirishi mumkin.
Ammo boshqa tomondan — H5N1 qaramollarni kasallantira olgani va bunda uvni tanlagi — bu virusning kutilmaganligini ko'rsatadi. Har bir yangi turga o'tishi — virusning odamlarga moslashish ehtimolini oshiradi.
Uvni tanlashi g'alati tarzda omadli hisoblanadi. Gripp odatda nafas orqali tarqaladi. Uv orqali yuqadigan infeksiyadan pandeniyaga shunchalik oson o'tilmaydi.
Lekin "omad" strategiyaga aylanmaydi. Olimlar kuzatuvda bo'lishi, retseptorlarni o'rganishi va bir qadam oldinda bo'lishi kerak.
Shunday qilib, keyingi marta sut ichayotganda, uning xavfsizligi uchun kurashayotgan virologlarni eslab qoling.