Franklin'ın Unutulan icadı: Cam armoni

Bir soru sormalıyım. Benjamin Franklin denilince aklına ne geliyor?

Muhtemelen çift odaklı gözlükler, yıldırımsavar ya da ünlü uçurtma deneyi. Bunlar klasikler, okulda öğrendiklerimiz. Ama Franklin'in bir de garip bir icadı var. Mozart'ın bile müzik yazdığı, en kötü döneminde ise insanları delirtmekle suçlanan bir alet.

Cam armoni. Ve inan bana, duymadığın en ilginç hikâyelerden biri.

Bir Salon Numaresinden Doğan icat

Her şey bir akşam eğlencesindeki numarayla başladı.

Mantık basitti: farklı miktarlarda su doldurulmuş bardaklara ıslak parmağıyla kenarlarından dokun, müzik yap. Belki sen de bir masa başında bunu denemişsindir. 1760'larda ise bu, seçkin toplantıların vazgeçilmez eğlencesiydi.

Franklin konuyu güzelce anlatmıştı bir mektubunda: "Islak bir parmağı bardağın kenarında gezdirerek çıkarılan tatlı sesi mutlaka duymuşsundur."

Bunu Royal Society'de görmüş ve kafasında bir şimşek çakmış. Parlak bir numaraydı, gerçek müzik potansiyeli vardı. Tek sorun, bardakların masalara saçılmış olması, çalınmasının zorluğu ve sınırlı aralığı.

Franklin gibi biri için çözüm basitti: geliştirmek.

icadın Doğuşu

Franklin'in dehası tasarımda yatıyordu. Masadaki gevşek bardaklar yerine, giderek büyüyen cam kâselerden oluşan bir dizi yapmıştı. Bunlar yatay olarak bir milin üzerine monte edilmişti. Mil ayakla döndürülüyor, çalan kişi parmaklarını hafifçe ıslatıp çalıyordu.

Bir ksilofon gibi düşün, ama tamamen camdan ve mızrak gerektirmeyen. Parmak uçların pürüzsüz, şarkı söyleyen kâselerde dans ediyor.

Ses? Herkesin paylaştığına göre, inanılmaz bir huzur verici. Franklin tonları "başka hiçbir enstrümanın sunamayacağı kadar tatlı" diye tanımlamıştı.

Haber yayıldıkça Avrupa'nın üst dünyasına hızla yayıldı. Genç müzisyen Marianne Davies 1762'de ilk halka açık performansını sergiledi ve herkes bu büyülü cam müziğini duymak istedi.

Mozart Bağlantısı

İşler burada gerçekten ilginçleşiyor. Mozart, evet Mozart, cam armoni için müzik yazdı. Özellikle 1791'de, ölümünden aylar önce bestelediği Adagio ve Rondo'yu (K. 617).

Beethoven da "Lenore Prohaska" parçasıyla katıldı. Bir bilim merakı olarak başlayan enstrüman, klasik müziğin meşru bir parçası haline geldi.

Ama neredeyse yükseldiği kadar hızlı düşmeye başladı. Ve sebebi tamamen çılgıncaydı.

Delilik Söylentileri

Alman doktor Franz Anton Mesmer—evet, "büyülemek" kelimesinin kaynağı olan o Mesmer—bu enstrümanlardan birini edindi ve şifalı özellikleri olduğuna ikna oldu.

Şunu açıkça belirteyim: Mesmer'in iddia ettiği şeyin bilimsel hiçbir kanıtı yok. Cam armoni titreşimlerinin "hayvan manyetizması" dediği şey aracılığıyla insan bedenini etkilediğine inanıyordu. Hastaları trans hali ya da vizyonlar bildiriyordu.

Bu size mantıklı geliyor mu? Bana gelmiyor.

Ama 18. yüzyılda sahte bilim yayılıyordu. Bir kez bu cam aletin insanları hipnotize edebileceği ya da deliliğe sürükleyebileceği fikri dolaşmaya başlayınca, geri almak imkânsızlaştı.

Almanya'da dedikodular yayıldı. Kimileri enstrümanı çalmann tehlikeli olduğunu iddia etti. Kimileri uzun dinlemenin akıl sağlığını bozacağını söyledi. Bir ahlaki panik başladı—18. yüzyılda bu, çok sayıda kaygılı mektup yazılması ve kilise vaazları verilmesi anlamına geliyordu.

Gerçek Sebep

Bence mesele şu: "delilik" söylentileri kesinlikle saçmalıktı. Cam armoni ile akıl bozukluğu arasında hiçbir güvenilir tıbbi bağlantı yoktu.

Peki enstrüman neden ortadan kayboldu?

Dürüst olayım: muhtemelen çok kırılgandı. Hassas işlenmiş cam kâseler, ayak pedalıyla döndürülüyor, kesin parmak yerleşimi gerektiriyordu. Bakım kabusu düşün: yanlış bir hareket ve her yer kırık cam.

Üstelik 19. yüzyıla gelindiğinde orkestra enstrümanları büyüyen konser salonlarını doldurmak için daha gürültülü ve güçlü oluyordu. Narin, fısıltı gibi sessiz cam armoni bu rekabete giremedi. İnce salon performansları için güzel bir enstrümandı ama ölçeklenemiyordu.

Bazen şeyler kötü oldukları için değil, değişen zamana uymadıkları için kayboluyor.

Beklenmedik Son

Burada bir şeyi itiraf etmeliyim. Bu konuyu araştırırken öğrendiğim bir öneri vardı: Benjamin Franklin'in Korn'un 2006 MTV Unplugged performansını izle. Orada cam kâseleri enstrüman olarak kullanıyorlar.

Ve gerçekten de harika. Çünkü cam armoni aslında hiç ölmedi—sadece evrildi. Modern müzisyenler hâlâ cam enstrümanlar kullanıyor, avangart bestecilerden o benzersiz atmosferik sesi arayan indie gruplara kadar.

Franklin buna gülerdi herhalde. Yıldırımsavarı, çift odaklı gözlüğü, Franklin sobasını icat eden adam... ve görünüşe göre Korn'un o performansının DNA'sında küçük de olsa bir parçası var.

Horozların ötüşüyle uyanmaktan şikâyet eden bir Kurucu Baba için fena sayılmaz.