Niespodzianka w starożytnym grobie

Muszę się do czegoś przyznać. Gdy pierwszy raz przeczytałem o tym odkryciu, musiałem to zrobić dwukrotnie. Bo seriously — brzmiało to zbyt absurdalnie, żeby było prawdziwe.

Egipscy archeolodzy pracujący na stanowisku Oksyrynchos natrafili na kawałek papirusu z fragmentemIliady Homera. Gdzie go znaleźli? Na brzuchu mumii z epoki rzymskiej. Mumię datuje się na jakieś 1600 lat temu. Ale najlepsze dopiero nadchodzi: papirus nie znalazł się tam przypadkowo ani jako późniejszy dodatek. Został umieszczony celowo — jako część rytuału balsamowania.

Do tej pory wszelkie greckie teksty odkrywane w egipskich grobach miały zawsze charakter magiczny lub rytualny. Zaklęcia, zaklęcia ochronne, czary. Ale Homer? Ten Homer? Jeden z najważniejszych pisarzy w historii literatury zachodniej?

Dlaczego właśnie "Katalog Okrętów"?

Zidentyfikowany fragment pochodzi z tak zwanego "Katalogu Okrętów" — drugiej księgi Iliady. Jeśli nie znasz się na mitologii greckiej (nic wstydnego!), chodzi o fragment, w którym Homer wymienia wszystkich greckich wojowników i ich okręty przed wypłynięciem pod Troję. Mamy więc do czynienia ze starożytną listą obecności bohaterów. I to właśnie ten tekst uznawany jest za jeden z najsłynniejszych w całej literaturze zachodniej — od ponad dwóch tysięcy lat.

Wyobraźcie sobie teraz, że ktoś wybrał ten konkretny tekst, żeby umieścić go w grobie. Prof. Ignasi-Xavier Adiego, dyrektor projektu w Oksyrynchos, ujął to trafnie: choć stanowisko dostarczyło przez lata niezliczone greckie papirusy, znalezienie dzieła literackiego w kontekście funeralnym to coś naprawdę wyjątkowego.

Oksyrynchos — skarb, który ciągle rośnie

A co to w ogóle za miejsce? Oksyrynchos to jedno z najważniejszych miast grecko-rzymskiego Egiptu. Leży około 190 kilometrów na południe od Kairu. Dzięki suchemu klimatowi Egipcjanie zachowały się tam tysiące starożytnych dokumentów na papirusie. Stanowisko jest legendą wśród archeologów i historyków.

Misja archeologiczna Uniwersytetu Barcelońskiego działa tam od 1992 roku — ponad trzy dekady systematycznych wykopalisk! I wciąż znajdują niesamowite rzeczy. To najnowsze odkrycie pochodzi z grobu numer 65 w Sektorze 22 nekropoli w Al-Bahnasa, czyli współczesnym mieście położonym na ruinach starożytnego Oksyrynchos.

Zespół natrafił na cały kompleks funeralny z trzema komorami grobowymi z wapienia, zdobionymi drewnianymi sarkofagami i — niestety — śladami dawnego rabunku, który uszkodził część artefaktów. Ale właśnie — znaleźli ten niesamowity papirus. Nie wszystko przepadło.

Co to oznacza?

Tu mój wewnętrzny fan historii naprawdę się rozkręca. To odkrycie podważa nasze dotychczasowe wyobrażenia o tym, jak różne kultury przenikały się w starożytności. Owszem, wiedzieliśmy, że Grecy i Egipcjanie żyli razem w miastach takich jak Oksyrynchos. Ale fakt, żeHomer znalazł się w egipskich praktykach pogrzebowych — to coś głębszego. To dowód na autentyczną fascynację grecką literaturą, która wykraczała poza codzienne użytkowanie.

Kim była osoba pochowana z tym tekstem? Grekiem? Egipcjaninem? Człowiekiem o mieszanym pochodzeniu? A może po prostu ktoś tak bardzo kochał poezję Homera, że chciał ją zabrać ze sobą do zaświatów? Prawdopodobnie nigdy się tego nie dowiemy. Ale czyż nie cudownie jest się nad tym zastanawiać?

To również skłania do refleksji nad tym, jak my dzisiaj traktujemy książki i literaturę. Na grobach kładziemy kwiaty, czasem ulubione przedmioty, zdjęcia bliskich. Czy starożytni Egipcjanie robili coś podobnego — otaczali zmarłych słowami, które były dla nich najważniejsze?

Co dalej?

Zespół z pewnością będzie kontynuować badania tego papirusu i szukać kolejnych tropów w innych grobach. Każde takie odkrycie dodaje kolejny element do układanki — poznajemy życie starożytnych ludzi, ich wierzenia, ich wartości.

Tymczasem myślę, że wszyscy możemy docenić samą poetyckość tej sytuacji: jedna z najstarszych opowieści świata, schowana w bandażach kogoś, kto żył ponad tysiąc lat po Homerze. Słowa naprawdę nas przetrwają.

A wy, co o tym sądzicie? Czy to odkrycie zmienia wasze wyobrażenie o starożytnych kulturach? Dajcie znać w komentarzach!