Stratosferaning sovishi: 50 yillik sir ochildi
Uyining ostki qismi qizib ketayotgan bo‘lsa, tavon tobora sovib borayotganini tasavvur qiling. Yerda shunday holat yuz bermoqda. Ilm odamlari bu sirni uzoq yillar hal qila olmadilar.
Pastki qatlam issiq bo‘lib, yer yuzasi qiziganida, stratosfera – boshimizdan 11-50 km balandlikdagi qatlam – sezilarli darajada soviyapti. 1980-yillardan beri taxminan 2 daraja pasaygan.
Bu hodisani o‘lchab ko‘rdik, lekin sababini aniq tushuntira olmadik. Iqlim nazariyasidagi eng katta bo‘shliqlardan biri edi.
Kolumbiya olimlari topdi: sodda, ammo ajoyib yechim
Kolumbiya universiteti olimlari yangi tadqiqotda bu sirlarni ochdi. Nature Geoscience jurnalida chop etilgan ish shunday sodda ko‘rinadiki, endi hammasi oson tushuniladi. Lekin shunchaki topishga ko‘p vaqt ketdi.
Asosiy fikr: CO2 atmosfera qatlamlarida boshqacha ishlaydi.
Pastda, dengiz sathida, CO2 issiqlikni ushlab, issiqlikni saqlaydi. Issiq bo‘lishga yordam beradi.
Stratosferada esa aksincha – sovutgichga aylanadi. Pastdan kelgan infraqizil nurlarni yutib, kosmosga uzatadi. CO2 ko‘paygani sari sovutish kuchayadi. Natija: yuqori qatlam soviyapti.
Bu g‘oyani 1960-yillarda Syukuro Manabe aytgan edi – u Nobel mukofotini olgan olim. Ammo batafsil mexanizm hozirgacha noma’lum qoldi.
Infraqizil nurning "mos zonasi"
Sir ochilishi – infraqizil nurning turli to‘lqin uzunliklari haqida. Kolumbiya jamoasi stratosferani sovutadigan maxsus to‘lqinlarni topdi. Ular buni "mos zona" deb nomladi – na ko‘p, na kam, aynan sovutish uchun ideal.
CO2 ko‘payishi bilan bu zona kengayadi. Ko‘proq to‘lqinlar issiqlikni kosmosga uzatadi. Stratosfera kuchliroq sovutgichga aylanadi.
Ozon yoki bug‘ boshqa sabab emas – ular kichik rol o‘ynaydi. Hammasi CO2 va infraqizil nurlarda.
Pastda issiqroq bo‘ladi, yuqorida sovuqroq
"Yuqori qatlam issiqlikni tez uzatsa, butun sayyora sovimaydimi?" deb o‘ylaysizmi? Yo‘q.
Bu yerda hiyla: stratosfera issiqlikni kosmosga yuborsa ham, pastki qatlamdagi issiqlikni yanada yaxshi ushlab qoladi. Biz yashaydigan joyda issiq kuchayadi.
Atmosfera ichki qismi izolyatorga, tashqi qismi shaffofroq bo‘lib qolmoqda. Issiq pastda qolib ketadi.
Nega muhim?
Bu tadqiqot iqlim o‘zgarishini isbotlamaydi – biz buni bilamiz. Muhimi, ilm bo‘shliqlarni to‘ldirmoqda.
Atmosferani yaxshiroq tushunsak, kelajakni aniqroq bashorat qilamiz. Bashoratlar siyosat, texnologiya va moslashishga yordam beradi.
50 yillik sir hal bo‘ldi. Stratosferaning sovishi CO2 issiqligidan ajralmas. Ikkisi bir narsaning ikki tomoni. Endi buni oldindan bilib, reja tuzamiz.