Drzewa, które wydały nam swoje sekrety. I to, co odkryliśmy, nie jest dobre

Muszę się przyznać — kiedy pierwszy raz przeczytałam o tym badaniu, musiałam wrócić do tekstu, żeby upewnić się, że dobrze zrozumiałam. Spróbuję wam to wytłumaczyć tak, żebyście nie pomyśleli, że zwariowałam.

Na Borneo rośnie drzewo o nazwie Macaranga pearsonii. (Spróbujcie to powiedzieć trzy razy z rzędu, nie żartuję). I to drzewo wykształciło sobie w łodygach maleńkie, wydrążone komory — jak miniaturowe mieszkania zbudowane specjalnie dla mrówek. Ale to nie koniec. Roślina dodatkowo produkuje dla swoich mrówczych lokatorów malutkie przysmaki. Całkiem hojny gospodarz, prawda?

W zamianze mrówki nie płacą czynszu. Zamiast tego pełnią funkcję ochroniarzy. Agresywnie przeganiają każdą gąsienicę czy owada, który spróbuje podgryzać liście drzewa. To piękna układanka, którą natura prowadzi od mniej więcej dziesięciu milionów lat. Mówię wam — długoterminowa współpraca na najwyższym poziomie.

Nieproszony gość

No i tutaj zaczyna się robić dziwnie. Naukowcy z kilku instytucji — między innymi z Queen Mary University of London i Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew — badali te tak zwane „rośliny mrówcze", gdy zaczęli zauważać coś niepokojącego. Niektóre komory w łodygach wcale nie były zamieszkane przez mrówki. Kryło się w nich coś zupełnie innego.

Muchy. Żywe muchy. Zjadane żywcem.

Okazuje się, że drapieżne osy odkryły, że mogą wykorzystywać te same komory jako żłobki dla swojego potomstwa. Dorosłe osy polują na muchy, paraliżują je i zanoszą do wnętrza roślinnych komór jako pożywienie dla rozwijających się larw. Zamiast więc ochronnej armady mrówek mamy osie dzieciaki delektujące się sushi z muchy.

Główny badacz, pan Lestina, opisał znalezienie łodyg „wypełnionych muchami zjadanymi żywcem przez larwy os". Szczerze? To jednocześnie fascynujące i lekkie przerażające.

Gdzie pojawiamy się my

A teraz co naprawdę przykuło moją uwagę: to zjawisko nie występuje sobie losowo w całym lesie. Naukowcy odkryli wyraźny związek między obecnością os a środowiskami przekształconymi przez człowieka.

Rośliny rosnące na plantacjach palmy olejowej były znacznie bardziej narażone na obecność os niż te z terenów pogazdonych. Zastanówcie się nad tym przez chwilę. Stworzyliśmy warunki, w których te osy mogą się wprowadzać i zajmować przestrzenie ewolucyjnie przeznaczone dla kolonii mrówek.

Doktor Kalsum M. Yusah, jedna ze współautorek badania, powiedziała to tak: „Działalność człowieka przekształca siedliska na całym świecie, a tego rodzaju zmiany w interakcjach między gatunkami to dokładnie to, czego się spodziewamy".

Delikatnie mówiąc, wsadziliśmy kij w mrowisko systemu, który doskonale funkcjonował bez naszego udziału.

Dlaczego powinno nam zależeć?

Możecie myśleć: „Okej, fajna przyroda, ale co mnie to obchodzi?"

Świetne pytanie. Otóż gatunki z rodzaju Macaranga to nie są jakieś losowe drzewa ozdobne. To często jedne z pierwszych roślin, które zasiedlają tereny oczyszczone lub zniszczone. To pionierzy, odbudowujący, ekipy sprzątające naturę po katastrofach.

To gatunki, które pomagają lasom się regenerować.

Jeśli te drzewa stracą swoich mrówczych obrońców przez ciągłe wpychanie się os, mogą zacząć chorować. Chorujące drzewa oznaczają mniej skuteczną regenerację lasu. Na terenach, które już zniszczyliśmy przez wycinkę lub zamianę na plantacje palmy olejowej, potencjalnie utrudniamy ich powrót do życia.

To jakbyśmy stworzyli efekt domina, zupełnie nie zdając sobie z tego sprawy.

Szerszy obraz

Doktor Fayle z Queen Mary University of London zwrócił uwagę na coś, co naprawdę do mnie przemówiło. To zaburzenie może w przyszłości mieć konsekwencje ewolucyjne.

Pomyślcie: jeśli wydrążone komory rośliny będą nieustannie wykorzystywane przez osy zamiast przynosić zamierzony pożytek, to dlaczego drzewo miałoby nadal inwestować energię w ich budowanie przez miliony lat? Tworzenie tej struktury kosztuje roślinę zasoby. Jeśli nie spełnia już swojej funkcji, ewolucja może faworyzować drzewa, które w ogóle nie będą się tym przejmować.

A to byłaby ogromna strata. Te relacje roślina-mrówka to tylko jeden przykład tysięcy ściśle powiązanych ze sobą zależności ekologicznych w lasach tropikalnych. Jeśli zaburzenia spowodowane przez człowieka ułatwiają nowym graczom wciskanie się w te układy — nawet gatunkom technicznie rodzimym — inne relacje mutualistyczne również mogą się destabilizować.

Możemy być świadkami pierwszych subtelnych sygnałów rozpadu systemów ekologicznych. Nie przez oczywiste wymieranie gatunków, ale przez ciche rozpadanie się zależności, które budowały się przez miliony lat.

Mały znak ostrzegawczy

Uważam to za fascynujące i jednocześnie trochę smutne, szczerze mówiąc. Poświęciliśmy tyle czasu na martwienie się o wymieranie gatunków, że możemy przeoczyć te mniejsze zmiany — zmieniające się relacje, zamieniane role, starożytne partnerstwa zaczynające się sypać.

Znaki są, jeśli się rozejrzymy. W tym przypadku dowody znajdują się we wnętrzu wydrążonych łodyg roślin tropikalnych, gdzie partnerstwo trwające dłużej niż istnieje cały nasz gatunek może właśnie zaczynać się rozpadać.

Może to przypomnienie, że nie możemy skupiać się tylko na tym, by gatunki pozostawały na liście. Musimy też zwracać uwagę na relacje między nimi — niewidzialne nici, które trzymają ekosystemy razem.