Palomares 1966: Dzień, gdy niebo nad Hiszpanią spadło na ziemię

Zaczęło się od zimnej wojny

Rok 1966. Świat trzeszczy w szwach pod napięciem atomowym. Ameryka trzyma swoje bomby wodorowe non-stop w powietrzu — dwadzieścia cztery godziny na dobę, siedem dni w tygodniu. Tak działała operacja o nazwie Chrome Dome.

Chodziło o prostą rzecz: jeśli Sowieci zaatakują pierwszym uderzeniem i zniszczą amerykańskie bazy, bomby atomowe i tak mają być w powietrzu. Gotowe. Nie do zestrzelenia na ziemi.

Amerykańskie bombowce B-52 startowały z baz w Stanach Zjednoczonych, leciały nad Oceanem Atlantyckim, okrążały Europę i wracały. Na pokładzie — nawet cztery bomby wodorowe każdy. Jedna maszyna wiozła moc równą tysiącom bomb zrzuconych na Hiroszimę.

Przez prawie dekadę te loty były rutyną. Aż do stycznia 1966 roku.

Zderzenie na niebie

Siedemnastego stycznia, koło południa. Dwa bombowce B-52 zbliżają się do wybrzeża Hiszpanii. Jeden z nich — właśnie wracający z patrolu — musi zatankować w powietrzu. Podczepia się pod samolot-cysternę KC-135.

Wtedy dzieje się najgorsze.

Te dwa wielkie samoloty dotykają się w powietrzu. Przynajmniej tak mówią świadkowie. Eksplozja rozdziera niebo. Płomienie. Odłamki. B-52 — z sześcioma członkami załogi na pokładzie — spada w dół jak kamień.

Pikują prosto w suche, skalistye wybrzeże koło Palomares, niewielkiej wioski rybackiej w prowincji Almería.

Mieszkańcy widzą wszystko. Słyszą huk, który wstrząsa domami. Z nieba spada ogień.

Co było na pokładzie

Dla tych, którzy nie wiedzą: to nie były zwykłe bomby. Cztery bomby wodorowe Mark 39. Każda o sile około 1,5 megatony — mniej więcej sto razy większa niż bomba zrzucona na Hiroszimę.

Zaginięcie czterech takich ładunków to koszmar każdego generała.

Pierwsza bomba ląduje na polu rolnym i zarywa się w ziemię. Druga wpada do morza, niedaleko brzegu. Trzecia i czwarta — rozbijają się w górach, rozrzucając fragmenty na dużym obszarze.

Oczywiście, Amerykanie nie chcą przyznać, co dokładnie się stało. Hiszpanie wiedzą swoje. W końcu padają karty.

I zaczyna się wielka operacja szukania.

Porządna amerykańska zawierucha

Kiedy wiadomość dociera do Waszyngtonu, uruchamia się machina. Samoloty, okręty, tysiące żołnierzy — wszystko jedzie do Hiszpanii. Amerykanie przyznają się do "drobnego wypadku", ale toną w kłamstwach, bo nikt nie chce powiedzieć wprost o broni atomowej.

Mieszkańcy Palomares też nie wiedzą, co myśleć. Widzą obcą armię na swojej ziemi, helikoptery krążące nad górami, nurków wyławiających coś z morza.

Plaża zamienia się w bazę wojskową. Żołnierze w kombinezonach ochronnych przeszukują każdy metr. Ziemniacy pokazują im dziury w polach, dziwne metalowe kawałki. Każdy kąt jest sprawdzany.

W morzu nurkowie szukają długo. Dopiero po kilku miesiącach — bom, bom — znajdują czwartą bombę. Leży na dnie, na głębokości niemal 800 metrów. Wyciągnięcie jej to osobna historia. Tekturowa skrzynia, drewniana paleta, liny — wszystko pod presją, na dużej głębokości.

Czy bomba była cała? Amerykanie milczą do dziś.

Co z tym promieniowaniem?

No i teraz zaczyna się prawdziwa historia. Historia, o której Ameryka wolałaby zapomnieć.

Żołnierze, którzy szukali bomb, nie mieli pojęcia, z czym pracują. Brakowało im odpowiednich masek, ubrań ochronnych. Chodzili po polach w zwykłych mundurach. Zbierali fragmenty gołymi rękami.

Wiele lat później wychodzi na jaw: pluton, który rozrzucił się po okolicy, był znacznie groźniejszy, niż sądzono. Żołnierze wchłaniali go przez skórę, przez płuca, przez wszystko.

Weterani zaczynają chorować. Białaczki. Nowotwory tarczycy. Problemy z płucami, które nie powinny ich dotyczyć w ich wieku. Umierają młodo.

Jednak armia amerykańska — przez dekady — mówi im: "Nie ma dowodów, że wasze choroby są związane z Palomares."

To boli najbardziej. Ci ludzie ryzykowali życiem, a potem zostali zepchnięci na margines.

Walka o uznanie

Wojna z własnym rządem trwała równie długo, co zimna wojna.

Weterani zakładali stowarzyszenia. Pisali petycje. Świadczyli przed komisjami. Pokazywali swoje kartoteki, wyniki badań, fotografie z tamtych lat.

Stopniowo coś zaczęło się zmieniać. Pojawiały się pierwsze ustępstwa. Uznanie, że jednak coś było na rzeczy. Ale pieniądze na leczenie, odszkodowania — to ciągle za mało i za wolno.

Dopiero teraz, po latach, młodsze pokolenia Amerykanów zaczynają słuchać. Dokumenty się odtajniają. Dziennikarze kopią temat.

Koniec Chrome Dome

Operacja Chrome Dome nie skończyła się w 1966 roku — trwała aż do 1968. Ale wypadek w Palomares zmienił wszystko. Kolejne loty zostały czasowo wstrzymane. Podjęto decyzję o wycofaniu broni jądrowej z samolotów patrolowych.

Stany Zjednoczone szukały innych sposobów na utrzymanie odstraszania. Zmieniono procedury, wzmocniono kontrole.

Palomares to nie tylko historia o zgubionej bombie. To opowieść o ludziach, których los rzucił w sam środek zimnowojennej ruletki. O tych, którzy sprzątali konsekwencje, choć sami nie wiedzieli, czym ryzykują.

Mieszkańcy hiszpańskiej wioski do dziś pamiętają tamten dzień. Weterani — jeśli jeszcze żyją — pamiętają go do końca swoich dni.

A bomby? Jedna ciągle spoczywa na dnie morza.Oficjalnie wydobyto ją w 1966, ale miejscowi nie dowierzają. Plotki krążą do dziś. Może to tylko strachy. A może nie.

Nigdy nie wiadomo, co leży na dnie.

Jeśli podobał Ci się ten tekst, daj znać — mogę napisać więcej o historii zimnej wojny, która wciąż ma wpływ na nasz świat.