Okeanlar Tog‘larni Qanday Ko‘chiradi?

Tog‘lar har doim ham kutgan joyda paydo bo‘lmaydi. Odatda tektonik plitalar to‘qnashadigan joylarda katta o‘zgarishlar bo‘ladi deb o‘ylardik. Lekin endi olimlar, allaqachon yo‘q bo‘lib ketgan okean ham tog‘lar shakllanishiga ta’sir qilgan deb hisoblashmoqda.

Adelaida universiteti tadqiqotchilari shu haqda yangi xulosa chiqardilar. Bu fikr birinchi quloqqa g‘alati tuyuladi.

Tethys Okeani Nima Edi?

Taxminan 250 million yil oldin Yer yuzida katta okean bor edi. Bu okean juda katta edi. U dinozavrlar davrida mavjud bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan asta-sekin qisqardi. Hozir uning faqat O‘rta Yer dengizi qoldi.

Yaxshi o‘ylab ko‘rsangiz, butun okean yo‘qolib, faqat kichik qismi qolganini tasavvur qilish qiyin.

Markaziy Osiyo Tog‘larining Sirli Tarixi

Geologlar ilgari Markaziy Osiyo tog‘larini uchta narsa shakllantirgan deb hisoblar edi: plitalar harakati, iqlim va yer ostidagi chuqur jarayonlar. Bu fikr mantiqiy edi.

Lekin 30 yillik ma’lumotlarni o‘rganib chiqqan tadqiqotchilar, bu uchta omil hammasini tushuntirib bermayotganini topdilar. Ular orasida yana bitta omil bor edi.

Bu omil — Tethys okeani.

Qanday Qilib Okean Tog‘larni Yaratdi

Tethys okeani yopilayotganda, uning tubi yer mantiyasiga tortilardi. Bu tortish jarayoni okean tubini cho‘zib yuborgan.

Bu cho‘zish Markaziy Osiyo yer qobig‘idagi eski zaif joylarni yana faollashtirdi. Xuddi mato bir joydan cho‘zilganda, barcha joyda tarqalishini kabi.

Bu faollashtirish tog‘lar hosil bo‘lishini boshlab yubordi. Dinozavrlar davrida bu hudud AQShning g‘arbiy qismida bizga o‘xshash vodiylar va tog‘lar bilan quruq va flakli hududga o‘xshardi.

Bu tog‘lar Tethys okeanidan minglab kilometr uzoqda paydo bo‘ldilar. Demak okean uzoqdan ta’sir qilgan.

Tadqiqotchilar Qanday Aniqladilar

Tadqiqotchilar tog‘lar hosil bo‘lishi va eroziya jarayoni orqali toshlarning sovishini kuzatdilar. Bu sovish jarayoni tog‘larning tarixini o‘qitishga o‘xshaydi.

Ular yuzlab sovish ma’lumotlarini Tethys okeani tarixi, iqlim ma’lumotlari va yer ostidagi jarayonlar bilan birlashtirdilar. Bu usul ularni Markaziy Osiyo tarixini tushunishga yordam berdi.

Bu Tadqiqot Nima Uchun Muhim

Bu tadqiqot usuli boshada esa boshqa sirli geografik masalalarni tushunishga yordam beradi. Masalan, 80 million yil oldin Avstraliya va Antarktida o‘rtasidagi ajralishni tushunishga yordam beradi.

Yer yuzida har bir joy boshqa joy bilan bog‘liq. Bir joyda sodir bo‘ladigan voqea uzoq joylarda ta’sir qiladi. Yer butun umuman bog‘liq tizim.

Umumiy Fikr

Har safar olimlar eski ma‘lumotlarni yangen tarzda o‘rganib, yangi xulosalarga keladi. Tethys okeani million yillar oldin yo‘qolib ketgan, bu okean esa Markaziy Osiyo tog‘larini o‘zgartirgan.