Diller Neden Hep Birbirine Benzer? Gözle Görmesi Zor Bir Gerçek

Türkçe soldan sağa yazılır, Arapça ezberlenesi güç melodiler taşır, İngilizce ise tuhaf bir karışım halinde duruyor. Her dil o kadar farklı görünüyor ki, onları karşılaştırmak imkânsız gibi gelir. Ama dilbilimciler yıllardır hepsinin aynı kalıpları izlediğini fark ettiler. Sanki milyarlarca farklı yemek tarifesi var, ama hepsi tuz ve ısı kullanıyor gibi.

Son dönemde yapılan geniş çaplı bir araştırma bu sorunun cevabını verdi. Ve oldukça ilginç.

Dilbilimciler Gerçeği Araştırıyor

Uluslararası araştırma ekibi, dilbilimcilerin "evrensel dilbilgisi kuralları" diye yıllardır söylediklerinin gerçekten var olup olmadığını merak etti. Sadece teoride mi kalsın diye değil, gerçekten test etmeye karar verdiler.

Grambank isimli geniş bir veri tabanından yararlandılar. Bunda bin yediyüzün üzerinde dilin dilbilgisel özellikleri vardı. Bu bir küçük örnek değil. İstatistikçilerin sevinç çığlığı atabileceği kadar geniş bir veri seti.

Annemarie Verkerk ve Russell Gray bu işe ciddi yaklaştılar. Bayesian spatio-phylogenetic analysis (adı karışık gelse de) denen bir yöntemi kullandılar. Bu araç şu soruyu soruyor: Diller neden benzer? Aynı dilden mi geliyorlar? Coğrafyada birbirine yakın mı? Eski yöntemler çeşitli yerlerden dil seçip umarız buluruz mantığıyla çalışırdı. Bu araştırmacılar başka bir yol izlediler.

Bulguların Şaşırtıcı Kısmı

Peki ne buldular? "Evrensel" diye söylenen dilbilgisi kurallarının yaklaşık üçte biri gerçekten tutarlı çıktı.

"Sadece üçte bir mi?" diye düşünebilirsiniz. Ama unutmayın: bu, sıkı istatistiksel testlerden geçen kalıplar. Bunlar tesadüf değil. Birbirleriyle hiç ilgisi olmayan ve dünyanın dört bir yanında konuşulan dillerde karşımıza çıkan, tekrarlanabilir özellikler.

Mesela:

• Sözcük dizilişi: Fiili ve nesneyi cümlede nasıl sıralıyorsun? Fiil öne mi geçer, sona mı?
• Hiyerarşik yapılar: Cümlenin parçaları arasındaki ilişkileri nasıl gösteriyorsun?

Yapı rastgele değişmiyor. Tercih edilen bazı kalıpların etrafında toplanıyor.

Bunun Anlamı Ne? Beynimiz Hakkında Neler Söylüyor?

En ilginç kısım burası: bu evrensel kalıplar, tarihsel olarak birbirinden tamamen bağımsız dillerde ortaya çıkıyor. Bu kültürel tesir değil. Bir medeniyetin diğerini taklit etmesi değil. Çok daha derin bir şey.

Russell Gray konuyu nasıl sunacağı konusunda iki seçeneği vardı. "Bardak yarı boş" versiyonu: "Yaşanan kuralların üçte ikisi doğru değil!" Veya "bardak yarı dolu": "Gerçekten işe yarayan kuralların üçte biri için güçlü kanıt bulduk." İkinci yolu seçtiler. Doğru karar bu.

Çünkü aslında bunun anlamı şu: İnsan beyni dilin yapıslandırılması için tutarlı tercihler sergiliyor.

Sonsuz bir esnekliğe sahibiz değil. Biz sınırlı bir yaratığız ve bu sınırlamalar dili belli çözümlere doğru itikleştiriyor. Nehirler doğal yolları izler, rasgele sıvazlanıp durmaz. Dil de benzer ilkelere göre akar.

Pratikte Bunun Etkisi Ne?

Günlük hayatımız için? Hemen hemen hiçbir şey değişmez. Japonca kanji öğrenirken gene zorluk çekeceksiniz.

Ama araştırmacılar için bu dev bir adım. Arama alanı daraldı. İki yüzün üzerinde "evrensel ilke" peşinde koşmak yerine, kanıtı olanlar üzerine yoğunlaşabilirler. Bu daha iyi bilim eğitimi, insan bilişi hakkında derinler fark, ve çelişkili dillerin neden böyle evrimleştiğine dair gerçek anlayış anlamına geliyor.

Bu çalışma gösteriyor ki, hepimiz dilin yapısını benzer şekillerde işlemliyoruz. Bunun sebebi beynimizin bilgiyi nasıl işlediği, sınırlı zaman ve dikkatimiz, ya da muhtemelen her ikisi birden.

Sonuç

Yüzeysel olarak diller çok farklı görünüyor. Ama derinlere inersen? Orada bir mimar var. O mimarın sınırlı bir araç kutusu var.

Bu düşündürücü bir gerçek değil. Aksine güzel bir gerçek. Binlerce yıl boyunca bağımsız bir şekilde gelişen bu sistemlerde, insan iletişimi derinlemesine ve tahmin edilebilir kuralları izliyor. Ve bu kurallar bizim nasıl düşündüğümüzle yazılmış.

Korkunç değil, harika bir şey aslında.