Koinotning sirli sirli joyi — qo‘shimcha o‘lchovlar
Kalitlaringizni topa olmaysizmi? Kimdir olib ketgan deb o‘ylaysiz. Fiziklar shu holatda yillab turibdi. Faqat yo‘qolgan narsa — butun koinotdagi moddaning katta qismi.
Bu qorong‘u modda haqida. U mavjud moddaning 85 foizini tashkil qiladi. Ammo nima ekanligini hech kim bilmaydi. Nur chiqarmaydi, yutmaydi. Bizning qurilmalarimiz uni sezmaydi. Koinotning eng yaxshi yashirinboshi.
Beshinchi o‘lchov nazariyasi
Endi eng qiziq qismi. Qorong‘u modda fazoda emas, balki biz ko‘rmaydigan o‘lchovlarda yashiringan bo‘lsa? Ba‘zi olimlar shu fikrni o‘rganmoqda. Qo‘shimcha o‘lchovlar — juda kichik, o‘ziga burilgan — atrofimizda mavjud.
Qog‘oz varaqni tasavvur qiling. Biz uning ustida yashaymiz: o‘ng-sol, old-orq. Har bir nuqtada kichik tunnellar bo‘lsa? Ular qog‘ozga kirib-chiqadi, ammo shunchalik kichikki ko‘rinmaydi. Shu kabi bu o‘lchovlar.
Zarrachalar qayerga yo‘qoladi?
Agar shunday o‘lchovlar bo‘lsa, ba‘zi zarrachalar ichiga sirpanib ketishi mumkin. Bizning koinotimizdan g‘oyibada yo‘qoladi. Qurilmalarimiz sezmaydi — ular yo‘qdek ko‘rinadi.
Ammo ajoyib joyi shu: ular haqiqatda yo‘qolmagan. Gravitatsiya orqali ta’sir qilishda davom etadi. Galaktikalarni harakatga keltiradi, koinot tuzilmalarini shakllantiradi. Faqat ko‘rmaymiz.
Nega muhim va qiziqarli?
Bu nazariya tasdiqlansa, qorong‘u moddani tushuntiraveradi. Haqiqatni butunlay o‘zgartiradi. Koinot biz o‘ylaganimizdan murakkabroq ekanini isbotlaydi. Qo‘shimcha o‘lchovlar yonimizda yashiringanini ko‘ramiz.
Bu gravitatsiya to‘lqinlari, burilgan fazo-vaqt kabi g‘oyalarga bog‘lanadi. Ilgari nazariya bo‘lganlar endi o‘lchanmoqda. Eynshteyn vaqt-fazoning g‘alati ekanini ko‘rsatdi. Bu esa undan ham g‘alatiroq.
Oldinda qanday sarguzasht
Menga eng qiziqarlisi — nazariya to‘g‘ri ekanligi emas (garchi qanchalik zo‘r bo‘lardi!). Olimlar bunday aqldan ozdirgan fikrlarni jiddiy o‘rganayotgani. Koinotdagi sirli joylarni e’tiborsiz qoldirmaydi. Yangi yo‘llar izlaydi, sinab ko‘radi.
Shunday yutuqlar paydo bo‘ladi. Kimdir “agar shunday bo‘lsa?” deb so‘raydi. Birdan haqiqat boshqacha ko‘rinadi.
Koinot yanada sirli bo‘ldi. Ilm shunday bo‘lishi kerak.