Güneş'te Bugüne Kadar Kimsenin Göremediği Şeyler Bulundu

Şöyle düşün: Yüzyıllardır gözlemlediğimiz, en iyi bildiğimiz gök cismi. Üzerinde milyonlarca kez çalışılmış, her santimi haritalandırılmaya çalışılmış. Ve hâlâ bize sürpriz yapabiliyor. İşte bu haber de tam olarak öyle bir şey.

Araştırmacılar, dünyanın en büyük güneş teleskopuyla Güneş yüzeyinde daha önce kimsenin görmediği minicik girdaplar tespit etti. 20 kilometre çapındalar. Evet, yanlış duymadın—Güneş ölçeğinde mikroskobik sayılabilecek boydalar. Araştırma ekibi bu çözünürlüğü "180 kilometre öteden bir avro madeni parasını görebilmek" olarak tanımlıyor. Her gün arabanın altında uyuyan kediyi zor görüyorum ben, 180 kilometre çok uzak.

DEV TELESKOP, HAWAIİ'DE

Daniel K. Inouye Güneş Teleskobu Hawaii'de duruyor. Bir bina büyüklüğünde. Bu teleskop tek başına değil tabii—arkasında çok gelişmiş bilgisayar simülasyonları var. Yani bu keşif, güçlü alet ile akıllıca kullanılmış hesaplama kapasitesinin birleşimi.

Peki bu girdaplar tam olarak nerede görüldü? Güneş'in görünür yüzeyindeki granülasyon desenlerinin kenarında.

GÜNEŞ'İN YÜZEYİ KAYNAN BİR TENGERE

Güneş'in yüzeyi dümdüz değil. Üzerinde "granül" denilen yapılar var. Her biri 500 ile 2.000 kilometre arasında değişen boyutlarda. Sanki milyonlarca baloncuk sürekli oluşuyor, patlıyor, tekrar oluşuyor gibi düşün. Konveksiyon bu. Sıcak plazma içeriden yükseliyor, yüzeyde soğuyor, tekrar aşağı iniyor. Bildiğin tencere kaynaması, ama ısı derecesi milyonlarca.

İşte bu granüllerin kenarlarında bir şeyler oluyor. Araştırmacılar burada kıyıya yakın bölgelerde dönen hareketler fark etti. Okyanus dalgalarının kırılmaya başladığı anı düşün—biraz öyle görünüyor.

KELVİN-HELMHOLTZ KARARSIZLIĞI

Bilim insanları bu küçük girdapların Kelvin-Helmholtz kararsızlığı örneği olabileceğini düşünüyor. Farklı hızlarda hareket eden iki akışkanın sınırında dalgalar veya girdaplar oluşması—işte bu. Rüzgar suyun üzerinden esdiğinde ortaya çıkan o küçük dalgaları görmüşsündür. Aynı şey Güneş'te de oluyor, tek farkla: ortam plazma ve sıcaklıklar inanılmaz.

Peki bunun önemi ne? Bu kararsızlıklar, Güneş'in manyetik enerjisini depolama biçimini anlamamızda bir anahtar olabilir.

GÜNEŞ NASIL SARILIYOR?

Manyetik alan çizgileri bir yay gibi bükülüyor, kıvrılıyor. Bir süre sonra sistem dayanamıyor ve "manyetik yeniden bağlanma" denen süreç başlıyor—çizgiler kırılıp yeniden düzenleniyor, muazzam enerji açığa çıkıyor. Sonuç mu? Güneş patlamaları, koronal kütle atımları, Dünya'da gördüğümüz muhteşem auroralar.

Ama şu soru cevapsız kalmıştı: bu bükülme-nasıl başlıyor?

İşte burada yeni keşfedilen girdaplar devreye giriyor. Araştırmacılar, manyetik alanın güçlü olduğu her yerde bu küçük girdapların sürekli oluştuğunu gözlemlemiş. Sürekli dönüyorlar, karıştırıyorlar, çalkalıyorlar. Sanki bir topacı sürekli çeviren minik parmaklar gibi—bu hareket manyetik alan çizgilerini de büküyor olabilir.

BİZE NE FAYDASI VAR?

Güneş'te olup bitenler Dünya'yı doğrudan etkiliyor. Yaklaşık 11 yıllık döngülerle manyetik aktivite değişiyor. Güneş fırtınaları uyduları, elektrik şebekelerini, GPS sistemlerini altüst edebiliyor.

Mevcut modeller, manyetik alanların Güneş yüzeyinden atmosferine yeterince hızlı nasıl yükseldiğini açıklamakta zorlanıyordu. Bu yeni keşfedilen girdaplar, eksik olan mekanizmayı sağlıyor olabilir—sürekli manyetiklenmiş plazmayı karıştırarak yukarı taşıyorlar.

SONUÇ

Yüzyıllardır çalışıyoruz, hâlâ yeni şeyler buluyoruz. Bu bile başlı başına etkileyici.

En çok şaşırtan şey şu: bu girdaplar muhtemelen her zaman oradaydı. Sadece görecek aletlerimiz yoktu. Teknoloji bir adım ileri gitti ve Güneş yüzeyinde yüzyıllardır dönen yapıları gördük.

Bir dahaki gökyüzüne baktığında—doğrudan bakma lütfen, o ayrı—şunu hatırla: O kavurucu ışığın altında, sürekli değişen, çalkalanan bir dünya var. Ve şimdi o dünyada küçücük girdaplar dans ediyor, belki de teknolojik uygarlığımızı etkileyen uzay havasını şekillendiren kritik bir rol oynuyorlar.