Plastiğin nasıl bir sorun olduğunu artık herkes biliyor. O kullandığın pipet, beş dakika sürer ama yeryüzünde beş yüz yıl kalır. Bilim insanları yıllardır çözüm arıyor — geri dönüşümü iyileştirmek, biyoplastikler geliştirmek vs. Ama şimdi karşımıza bambaşka bir yaklaşım çıktı ve açıkçası bilim kurgu filmlerinden fırlamış gibi.
Canlı plastiğe merhaba de
Araştırmacılar "canlı plastiğ" adını verdikleri bir şey geliştirdiler. Plastiklerin içine doğrudan mikroplar yerleştirilmiş. Bunları minicik yıkım ekipleri olarak düşün, emirl bekliyorlar.
En çarpıcı kısım? Aktive edildiğinde bu plastik altı günde tamamen parçalanıyor. Altı yüzyıl değil, altı ay değil — altı gün. Ve en güzeli, arkasında mikroplastik bırakmıyor. O zehirli parçacıklar yani, denizlerimizden kanımıza kadar her yere sızmış olanlar.
Nasıl çalışıyor?
Kafanı karıştırmadan anlatayım. (Açıkçası ben de birkaç kez okumak zorunda kaldım.)
Bilim insanları Bacillus subtilis adlı yaygın bir toprak bakterisiyle çalışmış. Bu bakterileri iki farklı enzim üretecek şekilde düzenlemişler. Enzimleri moleküler makas olarak düşün, uzun polimer zincirlerini kesiyorlar.
İşin akıllı kısmı şu: ilk enzim plastiğin her yerinde rastgele kesikler atıyor, zincirleri kısa parçalara ayırıyor. Sonra ikinci enzim devreye giriyor ve o parçaları monomer adı verilen temel yapı taşlarına kadar parçalıyor.
Takım çalışması gibi yani. Birisi binayı parçalara ayırıyor, diğeri o parçaları toz haline getiriyor. Geride moloz kalmıyor, mikroplastik izi kalmıyor.
Bekleme süreci
Bakteriler dormant yani uyku halindeki "spor" formunda saklanıyor. Bu çok zekice bir mühendislik aslında — plastik normal kullanımda kusursuz çalışıyor. Marketten poşetini aldığında elinde erimekle karşılaşmayacaksın.
Atık olarak ayırmak istediğinde bakterileri biraz besin ve ısıyla (yaklaşık 50°C) aktive ediyorsun. Sporlar uyanıyor, işe koyuluyor, altı gün sonra — hop — plastik yok oluyor.
Araştırmacılar bunu giyilebilir bir elektronik cihazla test etmiş. Planlandığı gibi çalışmış, bakteriler aktive edildikten iki hafta sonra tamamen çözülmüş.
Neden önemli
Çoğumuz plastiğin ne kadarının aslında kısa ömürlü olduğunu hafife alıyoruz. Ambalajlar, tıbbi malzemeler, tek kullanımlık elektronikler — dakikalar veya saatler boyunca kullandığımız ama nesiller boyu kalan onlarca şey var.
Bu teknoloji plastk kirliliği probleminin tamamını çözmüyor. Bunu açıkça söyleyelim. Ama probleme bambaşka bir pencereden bakıyor. Kendimiz temizlemeye çalışmak yerine, kendi kendini temizleyen ürünler tasarlasak nasıl olur?
Araştırmacılar bu bakterilerin suda aktive edilmesini düşünüyorlar — devasa miktarda plastk kirliliğinin son bulduğu yer yani. Polycaprolactone dışındaki plastik türlerinde de işe yarayıp yaramayacağını araştırıyorlar.
Düşüncelerim
"Devrim niteliğinde plastk çözümü" lafını daha önce de duyduk ve hayal kırıklığına uğradık, biliyorum. Ama bu yaklaşımda farklı bir şey var. Sadece yavaşça parçalanan plastk yapmak yerine (ki bu yine de mikroplastik üretebilir), döngüyü tamamen temel moleküllere kadar tamamlıyor.
Yarın her üründe karşımıza çıkacak mı? Hayır. Aşılması gereken engeller ve cevaplanması gereken sorular var. Ama bilim sıçramalarla ilerliyor ve bu tür fikirler beklediğimizden çok daha hızlı gerçek dünyaya dökülebiliyor.
Nereye gideceğini gerçekten merak ediyorum. Bazen en iyi gelecek teknolojisi yeni bir şey inşa etmek değil — ne zaman ortadan kalkacağını bilen şeyler yapmak.
Sence ne olur? Kendini yok etmek için sadece bir anlığına canlanan bir plastiğe güvenir miydin?