Ortaçağ Gökbilimcisi mi Halley'den Önce mi Gelmişti?
Bir keşif yapsanız, bunu dikkatle kayda geçirseniz, sonra yüzlerce yıl sonra başkası tüm ün almaya başlasa nasıl hissederdiniz? Tam da bu başına gelmiş olabilir Eilmer'a. 11. yüzyılda yaşamış İngiliz bir keşişten bahsediyoruz.
Son zamanlarda yapılan araştırmalar eski tarih yazılarını inceleyince şaşırtıcı bir bulguya ulaştı: bu keşiş, yaşadığı süre boyunca aynı kuyruklu yıldızın iki kez göründüğünü fark etmiş, hatta bunların aynı cisim olduğunu anlamış olabilir. Bu çok önemli bir şey. Çünkü asırlardır biz de aynı işi 1600'lerde yapan Edmond Halley'i övenip durmuşuz.
Edmond Halley Kimdi Ki?
Önce Halley'in neden ünlü olduğunu anlamak gerekiyor.
Halley 1531, 1607 ve 1682 yıllarındaki kuyruklu yıldızları inceledi. Kimsenin görmediğini gördü: bunlar aynı cisim, yaklaşık 76 yılda bir dönen bir kuyruklu yıldız. Devrim niteliğinde bir düşünceydi bu. Halley 1758'de yeniden görüneceğini söyledi, ölmesinden sonra gerçekten de göründü. İnsanlar şaşkına döndü.
Doğal olarak yıldızın adını ona verdiler. Makul görünüyor, değil mi? Ama belki de değil.
Sahneye Çıkıyor Eilmer: Bunu Çoktan Bilen Keşiş
Araştırmacılar—Simon Portegies Zwart profesör de aralarında—eski kaynakları incelediler. 12. yüzyıl tarihçi William of Malmesbury'nin yazılarında Eilmer adında bir keşişten söz ediliyor. Bu adam kuyruklu yıldızı değil, iki defa görmüş.
İlk kez 989 civarında. İkinci kez 1066'da—o ünlü Bayeux Halısı'nda da resmedilen kuyruklu yıldızın göründüğü yıl bu. İngiltere'nin Norman istilasını gösteren o tapestrydir.
Asıl önemli kısım bu: Eilmer anlamış ki bunlar aynı kuyruklu yıldız. 1066'da yaşlı bir adamdı. Gökyüzünde yeniden parlak bir misafir göründüğünde, gençliğindeki gözlemini hatırladı. Bu sadece bir gök işareti değil, gerçek bir astronomik gözlem ve muhakeme yapması.
1066: Kuyruklu Yıldızın Yılı
O kuyruklu yıldız 1066'da gelişigüzel bir olay değildi. Bu yıl İngiltere'de kral Harold Godwinson iktidardeydi, fakat Norman istilası her şeyi değiştirecekti. Kuyruklu yıldız çok parlak ve etkileyiciydi ki, Bayeux Halısı'na işlendi. Tarihte kalıcı bir iz bıraktı.
O dönemde insanlar kuyruklu yıldızdan korkarlar. Bunları kötü işaretler, felaket habercileri sayarlar. Savaş, kıtlık, kral ölümü gibi şeyler yaklaşıyor demektir diye düşünürledi. 1066'daki kuyruklu yıldız da herhalde kötü haber olarak yorumlanmıştı. Gerçekten de Norman istilası şu an Harold'un yanındaysanız çok kötü bir hadisedir.
Ortaçağ'ın Propaganda Makinesi
Araştırma daha garip bir bulgu ortaya çıkardı: medya manipülasyonu aslen Ortaçağ'da icat edilmiş.
Araştırmacılar, 995'te Canterbury Piskoposu Sigeric'in ölümüyle bağlantılı kuyruklu yıldız kayıtları buldu. Ama tarih kayıtlarını kontrol ettiklerinde o dönemde hiçbir kuyruklu yıldız gözükmemiş. Yani ortaçağ yazarları ya uydurmuş ya da olayları daha dramatik, tanrısal görünmesi için şişirtmiş. İnternetten öncesinin sensasyonalizm versiyonu: "Kuyruklu yıldız gözüktü, aslında yok ama bak ne güzel bir hikaye!"
Peki Kuyruklu Yıldızın Adını Değiştirelim mi?
Araştırmacılar şu an bunu tartışıyor ve gerçekten haklılar.
Eğer Eilmer gerçekten aynı kuyruklu yıldızı iki kez görmüş olup bunu fark etmişse—ve tarihî deliller bunu gösteriyor—neden hak etmiyor ki belli bir krediye? Kuyruklu yıldızın tekrar eden doğasını Halley'den 600 yıl önce çözmüş. Halley tabii bunu bilimsel olarak belgeledi ve öngörüsü kanıtlandı, ama acaba ilk insanmı bu deseni bulmuş?
Sorun şu: Eilmer'in gözlemleri kendi tarafından yazılmadı. William of Malmesbury aracılığıyla bize ulaştı. Tarihî telefon oyunu oynamak gibi. Eilmer tam olarak ne biliyordu, ne zaman biliyordu, bunu anlamaya çalışıyoruz.
Bize Anlatmak İstedikleri
Benim bulduğum en ilginç nokta şu: keşifler sadece modern çağda, laboratuarlarda olmak zorunda değil. Bir ortaçağ keşişi, hiç teleskop olmadan, gökyüzüne bakarak ve hafızasını kullanarak 600 yıl sonra resmi olarak tanınacak bir şeyi çözmüş.
Ayrıca bazen keşif yapanlar, hak ettikleri kadar hatırlanmaz. Eilmer gördü, hatırladı, fark etti. Halley kanıtladı, tahmin yürüttü. Şimdi de araştırmacılar Eilmer'e layık gelmek başlıyor.
Kuyruklu yıldızın kendisi ne adla çağırıldığını umursamaz. 76 yılda bir dönüp gelmeye devam eder. Ama biz nihayet farkına vardık ki bu ismi başkasından çok önce bilen Eilmer vardı.