Atomlar ichidagi sirli magnitlanish — nihoyat sirli qoldi!
Sizga chin dildan aytaman — maktabda fizika darsida chalg'ishgaamingan inson emasmiz. Lekin ba'zan olimlar shunday narsa kashf etadiki, hatto eng zerikarli odam ham diqqatini qaratadi.
Mana shunday paytlardan biri bu.
O'ttiz yillik sir
To'g'ri, avval atomlarning tuzilishini eslaylik. Har bir atomda yadro bor — u protonlar va neytronlardan tashkil topgan. Yadroning atrofida esa elektronlar aylanadi.
Ba'zan yadrolar "qo'zg'algan" holatga o'tadi — qo'shimcha energiya oladi. Keyin bu energiya gamma-nurlanish sifatida chiqaradi. Tenglashtiradigan bo'lsak, bu shimolgan to'pning sekin-asta tushishi kabi.
Ko'p yillar davomida olimlar g'alati narsaga duch keldi. Ba'zi atom yadrolari nazariy jihatdan kutilganidan anchako'p past energiyali gamma nurlar chiqarayotgan edi. Bu hamma joyda emas — faqat ma'lum sharoitlarda, ma'lum atomlarda sodir bo'lardi.
Eleanor Ronning — bu muammoni o'rgangan olim — shunday dedi: "Nazariya bu past energiyali kuchayishini oldindan aytib berolmagan, shu sababli ilmiy jamoa hayratda qoldi."
Boshqacha aytganda, mutaxassislar ham bunchalik chalg'igan.
Nimada edi sir?
Michigandagi FRIB (Kam uchraydigan izotoplar nurlari markazi) va Lawrence Livermore milliy laboratoriyasi olimlari Nature jurnalida yangi maqola chop etdi. Va ular nihoyat javob topdi.
Eng qiziq tomoni — bu atomlar ichidagi yashirin magnitlanish bilan bog'liq ekan.
Tadqiqotchilar radioaktiv mis atomlarining rux atomiga aylanish jarayonini o'rgandi. juda murakkab asboblar yordamida ular ikki xil yadroviy o'tishni ajrata oldi.
Birinchisi — elektr o'tishi. Yadro ichidagi protonlar o'z joylarini almashadi.
Ikkinchisi esa boshqacha — magnit o'tish. Yadrodagi protonlar va neytronlar o'z ichki magnit xossalarini "ag'daradi". G'oyat kichik kompas ignalari bir zumda aylana boshlagandek.
Va eng muhimi: faqat magnit o'tish shu sirli qo'shimcha gamma nurlanishni hosil qilgan. Elektr o'tishi esa mutlaqo normal bo'lib chiqdi.
Bu nimaga kerak?
Sizningcha, "Bu fizikchilar uchun yaxshi, lekin menga nima foydasi bor?"
Haqli savol. Mana nega bu muhim:
Koinotni tushunish uchun. Yulduzlar ichidagi yadroviy reaksiyalar, o'ta yangi yulduzlar (supernovalar) va neytron yulduzlar to'qnashuvi — bularning hammasi gamma nurlar bilan bog'liq. Endi bu jarayonlarni chuqurroq tushunamiz.
Xavfsizlik uchun. Yadroviy qurollar to'g'risidagi shartnomalarni tekshirishda va yadroviy hodisalarni o'rganishda bu bilimlar juda kerak. Kimdir maxfiy yadroviy dastur yaratayotgan bo'lsa, gamma-nur izlari yordam beradi.
Yadroviy energetika uchun. Atom yadrolari qanday ishlashini aniqroq bilsak, yadro reaktsiyalarini yaxshiroq bashorat qila olamiz. Va bu tabiiy赞 kuchlarni elektr energiyasiga aylantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Katta manzara
Meni hayratga solgan narsa — bu faqat kashfiyotning o'zi emas. Bu — atomni o'rganishning ko'p yillik tarixidan so'ng ham, hali underdiy sirlar borligini eslatishi.
Tadqiqot guruhi hamma narsani hal qildik, demadi. Ular bitta yadroni o'rgandi, yuzlab boshqalari esa boshqacha harakat qilishi mumkin. Lekin bu — "muhim qadam oldinga", deydi olimlar. Bunyod etilgan poydevor.
Va menga shu yaxshi: maktabda uyqu kelgan fizika darslariga biroz ishonchim oshdi. Fan — hamma javoblarni bilish haqida emas. Fan — yaxshi savollar berish haqida. Va ba'zan siri nimada ekanini tushunish uchun o'nlab yillar kerak bo'ladi.
Shunday qilib, kimdir fizika zerikarli, desa — unga atomlar ichida yashirin magnitlanish borligini, kutilmagan gamma nurlar chiqarayotganini ayting. Bu sizni omma oldida mashhur qilmasligi mumkin, lekin kamida nonushta haqida gapirishdan ko'ra qiziqiroqku.
Manba: ScienceDaily