Ok, eg treng at du pausar eit sekund. Bokstaveleg tala. Tenk no over kor lenge den pausen føltes.
Sannsynlegvis opplevde du nettopp om lag eitt sekund med tid. Kanskje litt meir, kanskje litt mindre. Men her er det sprøe eg snubla over nyleg: det nøyaktige same sekundet? Ei bie kan oppleve det som ein utruleg langsam, utstrekt æve. Og ein snigel? Vel, snigelen har allereie gløymt at det skjedde.
Eg veit, eg veit – dette høyrdest ut som noko frå ein syret draum eller ein dårleg skriven sci-fi-film. Men følg med, for vitskapen bak korleis ulike dyr oppfattar tid er fascinerande, og det kan hende det endrar korleis du ser på kvar einaste skapning som surrar, summarr eller sniglar seg av garde.
Så... Kva er eigentleg eit «tidslandskap»?
Forskarar frå nokre ganske prestisjetunge institusjonar (inkludert University of Sussex, London School of Economics og noko som heiter CIFAR i Toronto) publiserte nyleg ein studie som introduserer oss for eit heilt nytt konsept: tidslandskap (timescape).
Tenk på det slik. Vi veit alle at ulike dyr har ulike sansar – hundar luktar betre, ørner ser lengre, flaggermus høyrer frekvensar vi ikkje eingong kan førestille oss. Men her er det ingen snakkar nok om: sjølve tida blir også oppfatta ulikt. Eit tidslandskap er i bunn og grunn det temporale fingeravtrykket til ein skapning sin medvit. Det er korleis den skapningen opplever flyten, rytmen og varigheita av sin eigen røyndom.
Kvart augeblikk du lever gjennom, består av uteljelege små opplevingar som er sydd saman. Farten som hjernen din syr dei saman med? Det er din tidsskala. Og herregud, den farten varierer voldsomt i dyreriket.
Kjærleikshistoria til eldfuglen som eigentleg er ein lys-illusjon
Vil du sjå eit tidslandskap i aksjon? Finn fram eit glas og gå ut i skumringa, for no skal eg fortelje deg om ei av dei mest romantiske (og litt lumske) kjærleikshistoriene i naturen.
Hannen hos eldfuglen (firefly) har éi oppgåve: å imponere damene. Og dei gjer det ved å blinke med dei små, bioluminescente buttane sine i ulike mønster. Det er her det blir rart. Forskarar trur no at hoene opplever noko som blir kalla oppmerksamheits-blink (attentional blink) – noko som betyr at når den «hottaste» hannen i området blinkar, kan hoa bokstaveleg tala ikkje sjå dei påfølgjande blinka frå rivalane hans i eit brøkdel av eit sekund.
Så medan du står der og ser på det som ser ut som ein kaotisk, vakker symfoni av lys, ser hoa noko heilt anna. Ho ser leiaren, og så – i berre ein brøkdel av hennar oppfatta sekund – ingenting. Det er som om han har ein superkraft-jukseregel, og han veit ikkje eingong om det sjølv.
Kva seier du til den plottvendinga?
Sniglar i sakte film, bier i hurtigfilm
Lat meg gje deg eit par døme til, for eg klarer genuint ikkje å slutte å tenkje på dette.
Sniglar. Våre slimete, skjelpaddelignande vener har eit syn som blir oppdatert glasiart (ordspel med glasiær/isbre, absolutt tilsikta). Om du nokon gong har sett ein snigel nærme seg ein bit salat, så veit du kva eg meiner. Heile eksistensen deira rører seg i eit tempo som ville fått ein dovendyr til å sjå ut som ein fartsdue. Men her er det vakre: den trege tidsskalaen deira gir perfekt meining for livsstilen deira. Dei treng ikkje reagere raskt fordi dei... vel, dei er sniglar.
Bier, på den andre sida, surrar frenetisk frå blome til blome, og det visuelle systemet deira speglar dette kaoset. Synet deira blir oppdatert raskt, noko som betyr at verda i praksis rører seg i det som ville framstått som sakte film for oss. Tenk deg at du ser ein kolibri i sanntid, og tenk så korleis ei bie ser den same fuglen – truleg som noko som berre glir avslappa gjennom lufta som om ho hadde all verdas tid.
Dette reiser noko som genuint held meg vaken om natta: kva er den «sanne» farten til røyndomen? Finst det ein objektiv rate som universet prosesserer seg sjølv med? Eller er røyndomen fullstendig subjektiv, filtrert gjennom kvar skapnings unike tidsskala?
Eg har ikkje noko svar, og ærleg talt, eg synest det er vakkert.
Djuphavsskapsningane som lever i evig skumring
Hald dykk fast, for no går vi mørkt til – som i, verkeleg mørkt.
Skapningar i abyssal-sona (den utruleg djupe delen av havet der sollyset aldri har nådd ned) har utvikla seg med ekstremt låg temporal oppløysing. Dei treng ikkje reagere på raske rørsler fordi... det er i praksis ingenting som rører seg så raskt der nede. Dei er optimaliserte for dei svakaste glimta av bioluminescens, og plukkar opp lyssignal som vi ikkje eingong ville registrert som eksisterande.
Samanlikn dette med svart-eld-billen, som kan detektere ein flamme frå nesten 50 mil unna. FEMTI MIL. Desse små krabatane har så ekstremt høg temporal oppløysing at dei kan sanse flimringa frå eit bål før du i det heile har lukta røyken. Heile nervesystemet deira er bygd for fart, noko som reiser eit interessant spørsmål: kva ville skjedd om du introduserte ein svart-eld-bill til verda til eldfuglen? Ville han sett blinka som frosne augeblink? Eller ville alt sett ut som eit utsmurt kaos?
Kvifor har dette noko å seie?
Her blir eg litt filosofisk, så ver tolmodig med meg.
Forskarane bak dette konseptet foreslår at forståing av tidslandskap kan hjelpe oss med å kome nærare å forstå korleis det faktisk er å vere ein annan skapning. Ikkje berre kva dei ser, luktar eller høyrer, men korleis dei opplever sjølve eksistensen.
I hundrevis av år har vi spurt: «Kva er medvit?» Det er eit spørsmål filosofar og forskarar har kjempa med i det uendelege. Men kanskje har vi stilt feil oppfølgingsspørsmål. I staden for å berre spørje «Kva oppfattar dette dyret?», bør vi også spørje «Kor raskt oppfattar dette dyret?»
Fordi tid er ikkje berre noko som skjer med oss. Det er noko vi aktivt konstruerer, augeblikk for augeblikk, i hjernen vår.
Mi konklusjon (og kvifor du bør bry deg)
Høyr her, eg er ingen forskar. Eg er berre ein person som synest naturen er heilt audmjukande, og dette konseptet traff meg som eit godstog.
Kvar gong du ser på eit dyr, ser du på ein skapning som bur i eit litt anna univers. Den same solnedgangen er ikkje den same solnedgangen for ei bie. Det same eldfugl-showet er ikkje det same showet for ein snigel. Røyndomen er ikkje noko fastlåst – det er ei levande, pustande, tidsvariabel oppleving.
Og ærleg talt? Det gjer at eg føler meg ganske knytt til alt som surrar, kryp og sniglar seg av garde på denne planeten. Vi prøver alle berre å få meining i det same universet, ved å filtrere det gjennom våre eigne unike tidsskalaer.
Så neste gong du ser ein snigel som sneglar seg over innkøyringa di, ikkje stress han. Frå hans perspektiv er det du som rører deg ufatteleg fort, som blinkar gjennom røyndomen som ein slags overnaturleg fartsdue.
Vi gjer alle så godt vi kan med den tidsskalaen vi har fått.