Markdown formatidagi blog kontenti:
- O'quvchini jalb qiluvchi kirish qismi
- Kashfiyot haqida tushuntirish
- Shaxsiy izoh va hayajon
- Xulosa
🎯 To'xtang, bu yerda IKKITA qora tuynuk bormi?
Qani, sizga bu hafta meni haqiqatdan ham hayratga solgan narsani aytib beray. Olimlar Mrk 501 deb ataluvchi galaktikada bir-biri atrofida aylanib kelayotgan ikki ulkan qora tuynuk juftligini kashf qilishdi — va ular taxminan 100 yil ichida bir-biri bilan to'qnashishi mumkin.
Ha, to'g'ri o'qidingiz. Yuz yil.
Bilaman, bilaman — 100 yil biz uchun cheksizlikdek tuyuladi. Ammo ulkan kosmik vaqt oqimida? Bu deyarli bir ko'z ochib yumguncha bo'lgan vaqt. Biz Quyoshimizdan yuz milliondan bir milliard martagacha og'ir bo'lgan ob'ektlar haqida gapiryapmiz va ular shunchalik yaqin orbitada qulflanganki, bir-biri atrofida bir marta aylanish uchun ularga atigi to'rt oy kifoya qiladi.
Yashirin hamrohlarni izlash
Nima uchun bu kashfiyot muhimligini tushuntirib beraman: ulkan qora tuynuklar ko'plab yirik galaktikalarning markazida joylashgan bo'ladi. Galaktikalar to'qnashganda (bu koinotda tez-tez sodir bo'lib turadi), ularning markaziy qora tuynuklari ham oxir-oqibat bir-biriga tortiladi. Kamida, nazariya shunday.
Muammo nimada? Olimlar hali qora tuynuklarning bir-biri atrofida aylanaotgan ko'plab juftliklarini topishmagan edi. Biz to'qnashayotgan ko'plab galaktikalarni ko'rganmiz, lekin qora tuynuklarning o'zini ularning oxirgi yaqinlashuv paytida ko'rish? Bu ancha qiyin bo'lib chiqdi.
Hozuncha, shunday ekan.
O'zini ochiq qilgan oqim (Jet)
Max Planck radioteleskop astronomiyasi instituti tadqiqotchilari boshchiligidagi jamoa Mrk 501 galaktikasini o'rganayotgan edi, chunki uning markazidan mashhur oqim (jet) otilib chiqadi — bu qora tuynuk atrofidagi dahshatli kuchlar ta'sirida yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda tezlanayotgan zarralar oqimidir.
Ammo ular ikki o'n yillik davomidagi radio kuzatuvlarni ko'zdan kechirishganda, g'alati narsani payqashdi. U yerda ikkinchi oqim bor edi. U birinchi oqimdan boshqa tomonga qaratilgan holda, ko'z o'ngida yashirinib yotgan edi.
"Biz uni juda uzoq vaqt qidirdik va keyin u butunlay kutilmagan surpriz bo'ldi," dedi tadqiqotchi Silke Britzen. Men bu iqtibosni juda yaxshi ko'raman, chunki u ilm-fanddagi o'sha ajoyib lahzani — siz bir narsani qidirayotganingizda, koinot sizga butunlay boshqa narsani ko'rsatgan lahmani ifodalaydi.
Ularning raqsini kuzatish
Haqiqiy qiziq jihat esa, ular o'sha ikkinchi oqimni bir necha hafta ichida kuzatib borishganida edi. U joyida turmagan — u harakatlanayotgan edi. Oqim asosiy qora tuynuk atrofida xuddi kimdir fonar bilan aylana chizayotgandek aylana boshladi. Takroriy ravishda.
Britzen o'z his-tuyg'ularini shunday tasvirladi: "Ma'lumotlarni tahlil qilish xuddi kemada ketayotgandek tuyuldi. Butun oqim tizimi harakatda."
Tasavvur qila olasizmi? Biz Quyoshimizdan yuz millionlab marta og'ir bo'lgan ikki qora tuynukli tizimning koinot bo'ylab sekin vals qilishini kuzatmoqdamiz — va biz ularning yaratayotgan oqimlar orqali ularning harakatini haqiqatda kuzatishimiz mumkin. Bu juda ajoyib!
Eynshteyn halqasi sirlari
Va yana bir qo'shimcha kuzatuv — 2022-yil iyunida sodir bo'lgan. Tizimdagi nurlanish to'satdan halqa shakliga keldi — bu gravitatsiya yorug'likni ma'lum bir usulda egganida paydo bo'ladigan go'zal Eynshteyn halqalaridan biri edi.
Tadqiqotchilarning fikricha, ikki qora tuynuk va Yer qisqa muddatga bir chiziqqa kelib qolgan bo'lishi mumkin, bu esa oldindagi qora tuynuk gravitatsiyasi orqadagi qora tuynukdan chiqayotgan yorug'likni egishiga imkon bergan. Bu koinotning "sihri"ga o'xshaydi va bu jumboqning yana bir bo'lagini qo'shadi.
Tayyorgarlik boshlandi
Xo'sh, bu birlashuv qachon sodir bo'ladi? Oqimlarning harakati va kuzatilgan orbital shakllarga asoslanib, jamoa ikki qora tuynuk har 121 kunda bir marta bir-biri atrofida aylanishini hisoblab chiqdi. Ularning masofasi? Yer va Quyosh orasidagi masofadan 250 dan 540 martagacha.
Bu juda ko'p bo'lib tuyulishi mumkin — va mutlaq miqyosda shunday ham — ammo bular aql bovar qilmaydigan darajada ulkan ob'ektlar. Ularning orbitasini saqlab qolgan holda shunchalik yaqin ekanligi, ichkariga qarab aylanish jarayoni tez sodir bo'lishi mumkinligini anglatadi.
"Qora tuynuklarning haqiqiy massasiga qarab, ularning masofasi shunchalik tez qisqarishi mumkinki, ular atigi 100 yil ichida birlashishi mumkin," deb ta'kidlaydi tadqiqotchilar.
Yuz yil. Astronomik lahza.
Nima uchun bu sizni qiziqtirishi kerak?
Siz nima deb o'ylayotganingizni bilaman: "Ajoyib, lekin bu narsalar millionlab yorug'lik yili uzoqlikda. Bu menga nima qilib bo'lishi kerak?"
Adolatli savol. Mening fikrimcha: biz koinotning o'zini shakllantiradigan jarayonni kuzatmoqdamiz. Ulkan qora tuynuklar birlashganda, ular fazo-vaqt bo'ylab gravitatsion to'lqinlar deb ataluvchi tebranishlarni yuboradilar. Biz bu to'lqinlarni LIGO kabi asboblar yordamida endigina aniqlashni boshladik va biz topgan har bir juftlik galaktikalar qanday evolyutsiya qilishi va o'sishini tushunishga yordam beradi.
Bundan tashqari, keling, samimiy bo'laylik — Quyoshimizdan milliardlab marta og'ir bo'lgan ikki qora tuynuk, gravitatsion quchoqqa qamrab olingan va muqarrar to'qnashuv sari aylana boshlagan? Bu shunchaki ob'ektiv jihatdan ajoyib. Bu menga koinot naqadar hayratlanarli voqealarga boy ekanligini eslatadi — voqealar shunchalik dramatikki, xuddi ilmiy fantastikaga o'xshaydi.
Omad tilaymiz
Afsuski, Mrk 501 shunchalik uzoqdagiki, hatto eng yaxshi teleskoplarimiz ham ikki qora tuynukni vizual ravishda ajrata olmaydi. Biz ularning mavjudligini oqimlar va ularning harakatlari orqali taxmin qilmoqdamiz. Ammo bu kashfiyotni yanada qiziqarli qilmaydi.
Aslida, bu meni o'ylantiradi: agar biz bu juftlikni deyarli tasodifan topgan bo'lsak, tashqarida kashf etilishni kutayotgan yana qancha juftliklar bor?
Koinot bizni hayratda qoldirishda davom etmoqda. Va rostini aytsam? Men buni boshqacha bo'lishini xohlamagan bo'lardim.