Sizga bir savol beray. Agar hozir olti oy davomida o‘chmayotgan yong‘on bor deb aytsam, ishonarmidingiz?
Ko‘pchimiz o‘rmon yong‘inlarini dramatik va tez tarqaladigan ofatlar sifatida tasavvur qilamiz – ya’ni, tepaliklar bo‘ylab yugurayotgan alanga devorlari, mashinalariga buyumlarini yuklab qochayotgan oilalar. Ha, bunday yong‘inlar haqiqatan ham qo‘rqinchli. Lekin hozirda Indoneziyada yonayotgan yong‘inlar butunlay boshqacha. Ular oddiy yer yuzasidagi yong‘inlar emas. Ular yer ostida.
Men torf yong‘inlari haqida gapiryapman va, ochig‘i, ular hozirda sayyoramizdagi eng kam baholangan ekologik tahdidlardan biri bo‘lishi mumkin.
Torf aynan nima?
Keling, qisqa ilmiy ma’lumot beraman (va’d beraman, og‘riqsiz bo‘ladi). Torf – asosan, botqoqli hududlarda minglab yillar davomida to‘plangan chirigan o‘simlik qoldiqlaridir. Uni ulkan, suvga to‘yingan gubka deb tasavvur qiling. Indoneziya dunyodagi tropik torfli botqoqlarning taxminan 36 foiziga ega – bu juda katta miqdor.
Oddiy sharoitda bu botqoqlar yonish uchun juda nam bo‘ladi. Lekin muhim jihat shundaki: qurg‘oqchilik davrida ular shunchalik quriy oladiki, deyarli yoqilg‘iga aylanadi. Yong‘in torf ichiga kirib ketgach esa, vaziyat butunlay boshqacha kechadi.
“Yong‘in yer ostiga kirib ketgach, uni to‘xtatib bo‘lmaydi”, – deya tushuntiradi Kolumbiya universiteti tadqiqotchisi Robert Fildd. “Ular oktyabr yoki noyabrda yomg‘ir yog‘guncha yonishda davom etadi.”
Oylar. Bunday yong‘inlar oylar davomida dimlab yonishi mumkin.
Nima uchun yer osti yong‘inlarini o‘chirish deyarli imkonsiz?
Kostyor yong‘inini ustiga suv quyib o‘chirish mumkinligini bilasizmi? Ha, torf yong‘inlariga bu usul ishlamaydi. Chunki alanga siz yetib bora oladigan yuqori qismda emas – u yer osti qatlamlari orqali, ba’zan bir necha metr chuqurlikda harakatlanadi. O‘t o‘chiruvchilar yuzani butun kun davomida suv bilan ho‘llashlari mumkin, lekin yong‘in shunchaki... davom etaveradi. Bu xuddi shamning fitili pastda yonayotgan paytda, ustidan stakan qo‘yib shamni o‘chirishga urinishga o‘xshaydi.
NASAning Aqua sun’iy yo‘ldoshidan olingan tasvirlar hozirda Indoneziya bo‘ylab yuzlab yong‘in o‘choqlarini ko‘rsatmoqda. Olimlarning ta’kidlashicha, 2026-yil ko‘rsatkichlari 2015-yil darajasiga xavfli darajada yaqin kelmoqda – 2015-yil esa haqiqatan ham halokatli bo‘lgan edi. O‘sha yong‘in mavsumida Indoneziyadagi yong‘inlar 1,75 milliard tonna parnik gazini atmosferaga chiqargan. Taqqoslash uchun: bu miqdor Yaponiyaning bir yil ichida chiqaradigan gaz hajmidan ham ko‘p. Faqat bitta yong‘in mavsumi.
Va yana bir haqiqatan ham yurak