Kahve Sohbetinden Bilimsel Başarıya
Mayo Klinik'te ilginç bir şey oldu. İki doktora öğrencisi laboratuvarlarında çalıştıkları konuları anlatırken birbirlerine ilham verdi ve bu sohbet hastalıklarla mücadeleyi değiştirebilir.
Keenan Pearson beyin kanseri hedeflemek için özel DNA moleküllerini kullanıyordu. Sarah Jachim ise tamamen farklı bir şey inceliyordu: ölmek istemeyen, adeta "zombi hücreler" denen garip hücreler. Pearson aniden düşündü: "Benim DNA yöntemi Sarah'nın zombi hücrelerini bulmak için kullanılabilir mi?"
Bu soru basit görünüyordu ama sorması çok değerliydi.
Kimse Çözemediği Problem
Eski hücreleriniz yeni hücrelerle yer değiştirir. İnsan vücudu bu işi sürekli yapar. Fakat bazen hücreler tuhaf bir duruma takılır. Artık bölünmez, büyümez ama ölüp de gitmeyi kabul etmez. Bilim insanları bunlara "senesent hücreler" denir ama "zombi hücreler" adlandırması çok daha uygun çünkü öyle orada kalıyorlar işte.
Yaş aldıkça vücudda zombi hücreler birikilir ve kanser, Alzheimer, kalp hastalıkları gibi sorunlarla bağlantılıdır. Hatta yaşlanmayla ilgili hemen tüm sorunlara karışmıştır.
Ana sorun şu: bunları bulmak harika zor. Milyarlarca sağlıklı hücrenin arasında birkaç zombi hücre aradığınızda plajda belirli bir kum tanesi arıyor gibidir. Bilim insanları yıllardan beri bu sorunla boğuşuyor.
DNA Origamisi Çözümü Getiriyor
Pearson "aptamerler" üzerinde çalışıyordu. Adı bilim kurgu filminden çıkmış gibi görünüyor ama aslında oldukça zarif bir teknoloji.
Aptamerleri DNA'dan yapılan minik origami gibi düşünün. Sentetik DNA'nın bu kısa parçaları kendilerini inanılmaz spesifik 3D şekillere katlarlar. Origami kuşlar nasıl katlanırsa öyle. İşin güzel tarafı, her şekil hücrenin yüzeyindeki belirli bir proteini yakalar. Anahtar kilit gibi.
Pearson'un fikri basit ama zekiydi: "Zombi hücrelerinizle özel olarak bağlanacak aptamerler yaratabilir miyiz?"
Deney Başlıyor
Öğrenciler bu "çılgın" fikri danışmanlarına söylediklerinde cevap şöyle oldu: "Çok garip ama... deneyelim yani."
Sonrası gerçekten etkileyici. Ekip 100 trilyondan fazla rastgele DNA dizisini taradı ve zombi hücrelerine yapışacak aptamerleri buldu. Bulduklarında işe yaradığını anladılar.
Çalıştı. Herkesin tahmin ettiğinden çok daha iyi çalıştı.
İlham Yayılıyor
İlk deneyler başarılı olunca danışmanlar projeyi çekip almadılar. Aksine farklı laboratuarlardan daha fazla öğrenciyigünü getirdiler. Mikroskopi uzmanları, hücre biyologları, doku analiz specialistleri. Hepsi kendi alanında usta birbirini tamamladı.
"Umut verici duruma gelince daha çok emek harcamak teşvik edici oluyor" dedi Jachim. "Projenin başarılı olacağını görebiliyorduk."
Bilim böyle olmalı işte.
Pratikteki Anlamı
Artık araştırıcılar canlı dokudan zombi hücreleri güvenilir bir şekilde bulmak için yeni bir yol var. Basit görünebilir ama çok önemli çünkü bulamadığınız şeyi tedavi edemezsiniz.
Daha ilginç kısım zombi hücrelerine dair sürprizler oldu. Bazı aptamerler fibronetin adlı ve hücre yüzeyindeki bir proteinine yapıştı. Bilim insanları bu proteinin tam olarak ne işe yaradığını hala araştırıyor. Bu zombi hücrelerin ne olduğunun çözümüne büyük ipucu olabilir.
Geleceğin Olanakları
Hala ilk aşamadayız. Deneyler fare hücrelerine yapıldı, insan deneyleri belki yıllar sonra başlayacak. Fakat araştırıcılar bunun sadece belirleme işleminin ötesine gidebileceğini düşünüyor.
Aptamerlerin ilaç taşıyıp doğru zombi hücrelere ulaşması mümkün olabilir mi? Sadece istediğiniz hücreleri hedef alan minik akıllı bombalar gibi. Bu hayal. Ek olarak aptamerler geleneksel antikorlar gibi pahalı değil, yapmak ve özelleştirmek çok daha basit.
Asıl Dersim
Saçma gelebilir ama bu hikayede beni en çok etkileyen kısmı sadece bulgu değil. Nasıl olduğu önemli. İki öğrenci bir sohbet ettiler. Danışmanları alışılmadık bir fikre risk aldılar. İnsanlar işlerin nasıl yapıldığına takılmadılar, sadece sordular: "Bunu denemeye değer mi?"
İşte bu ortamda gerçek yenilikler oluşur. Yaşlanmayı ve hastalıkları çözmek istiyorsak bu tür ortamlardan daha çoğuna ihtiyacımız var.
Vücudunuzdaki zombi hücreler hemen ortadan kaymayacak. Ama iki doktora öğrencisinin alanlarına bağlı kalmayıp birbirinden öğrenmeyi tercih etmeleri sayesinde sonunda bunları bulup mücadele etmenin bir yolu var.