markdown formatidagi blog kontenti
Qo'li axlatga aylanishiga yo'l qo'ymagan odam
Ushbu hikoyani birinchi marta o'qib bo'lgach, xayolimdan ketmay qolgan bir narsa bor: Shadrack Bayfild bo'ynidan o'q urilishidan omon qolgan, britaniyaliklarning og'ir mag'lubiyatidan keyin asoratga tushishdan qutulgan va 1812-yil urushining eng qonli kechalaridan biri bo'lgan Lundi-Leyndagi jangdan omon chiqib ketgan edi — ammo uni asrab qolgan narsa ham, ham o'ldirmagan narsa ham bu emas edi.
Uni g'azablantirgan narsa — axlat to'plami edi.
1814-yilda Fort-Eri yaqinidagi kichik jang paytida 24 yoshli askar musket oqimi bilan bilagi qopqori qismidan yaralanib qolgach, shifokorlar uning qo'lini tirsakdan pastga qadar kesib tashlashlari kerak bo'lgan. Hech qanday anesteziya yo'q. Faqat tishlab turish uchun bir parcha charm va 19-asr jang maydoni tibbiyotining shafqatsiz haqiqati. Hamma aytishicha, u amputatsiyani hayratlanarli xotirjamlik bilan qabul qilgan.
Ammo jarrohlik amaliyoti tugagach-chi? Uning uzilgan qo'li hech qanday e'tiborsiz axlat to'plamiga tashlab yuborildi.
Bilmadim, lekin men uchun bu detal deyarli chidab bo'lmas darajada. Unda odamni ich-qovunidan titaydigan bir narsa bor — bu o'ta oddiy, beparvo munosabat, bu odamning bir qismi shunchaki... tashlab yuborilganligi.
Shunday qilib, Bayfild bunga qarshi bir narsa qildi. U qo'lini o'sha axlat to'plamidan olib chiqdi va bir nechta taxtalardan unga oddiygina tabut yasadi. Mixlar bilan. Va unga dafn marosimi o'tkazdi.
Amputatsiya paytida ham ijtimoiy tabaqalanish
Hikoya mana shu joyda juda qiziqarli — va ancha asabiy bo'lib boradi.
Jangda qo'lini yo'qotgan yagona askar Bayfild emas edi. 19-asr urushlarida amputatsiya juda keng tarqalgan edi. Ammo uzilgan oyoq-qo'llarga bo'lgan munosabat butunlay o'sha odamning unvoniga bog'liq edi.
Ofitserlar? Ularning uzilgan oyoq-qo'llari munosib tarzda dafn etilardi. Ba'zilari hatto g'alati turist attraksioniga aylanib ketgan. Eng mashhur misol — Helen Uilyam Paget (keyinchalik Lord Aksbridj) bo'lib, uning oyog'i Waterloodagi to'pponcha zarbi natijasida deyarli uzilib ketgan edi. O'sha oyoq keyinchalik ehtiyotkorlik bilan, o'z qabri bilan birga ko'milgan. Turistler hatto unga ziyorat qilishgan.
Bayfild kabi oddiy askarlar? Ularning oyoq-qo'llari axlat to'plamlariga tushardi. Shunchaki axlat.
Buning psixologik og'irligini tasavvur qila olasizmi? Siz urushdan omon chiqasiz, o'zingizning bir qismingizni yo'qotasiz va jamiyat sizdan qolgan qismlaringizni ham axlatdek qabul qiladi. Aytishlaricha, Bayfild o'z qo'lini axlatga tashlagan tibbiy xodimga jismonan hujum qilmoqchi bo'lgan. Uni ayblashni ham iloji yo'q.
Bunday tengsizlik allaqachon ochiq bo'lgan yaraga tuz solgandek tuyulgan bo'lsa kerak.
Afsona va Haqiqat
Shadrack Bayfild haqida o'qishni boshlaganimdan beri meni qiynayotgan narsa shuki: oxirgi bir asr davomida u deyarli afsonaviy qahramonga aylangan. Muzeylarda u haqida eksponatlar bor. Hujjatli filmlarda u aks etgan. Kitoblar uni imkonsiz qiyinchiliklarni yengib o'tgan, shikoyat qilmaydigan, matonatli veteran sifatida tasvirlaydi.
Va bu obraz? U asosan uning 1840-yilda nashr etilgan birinchi xotiralari asosida yaratilgan. O'zini itoatkor, qahramon va chidamli sifatida ko'rsatgan xotiralari.
Ammo tarixchilar yaqinda uning 1851-yilda nashr etilgan ikkinchi xotiralarini topishdi — va bu butunlay boshqa hikoya.
Ushbu avtobiografiyada Bayfild 19-asr Angliyasiidagi nogiron veteran bo'lishning naqadar qiyin va oddiy haqiqatini ochib beradi. U moliyaviy qiyinchiliklar, adolatli pensiya to'lovlaridan mahrum bo'lishi, nogironlar uchun sabr kam bo'lgan jamiyatda bir qo'l bilan ish qidirishdagi kamsitishlar haqida ochiq yozgan.
U hatto qahramonlik hikoyasiga to'g'ri kelmaydigan narsalarni ham tan oladi. Birinchi xotirasida u talon-tarjon qilish va askarlarning qochib ketishini qoralagan edi. Ammo ikkinchisida? U boshqa askarlar bilan birga kampdan sekinlik bilan chiqib, talon-tarjon qilganini tan oladi.
Va yana bir detal meni hayratda qoldirdi: birinchi xotirasida u amputatsiyani ajoyib jasorat sifatida tasvirlagan — hech qanday ko'z bog'ichsiz, hech qanday qimirlashsiz. Keyingi yozuvlarida esa, musket oqimi urilgan joydagi "shiddatli revmatizm og'rig'idan" shikoyat qiladi.
Haqiqat afsonadan ko'ra murakkabroq. Insoniyroq. To'g'risi, tushunish osonroq.
Bu hikoya nima uchun muhim?
Men doim Bayfildning hikoyasi haqida o'ylayman. Meni eng ko'p hayratga solayotgan narsa jang maydonidagi drama yoki axlat to'plamidagi kamsitish emas. Bu — uning o'z hayoti haqida ikki xil versiyani yozishga majbur bo'lganligidir.
Birinchi versiya uni juda yaxshi ko'rsatgan. Ikkinchi versiya esa haqiqatni aytgan — hatto haqiqat uni kamroq qahramon, kamroq olijanob, ko'proq qiynalgan, charchagan va g'azablangan qilib ko'rsatgan bo'lsa ham.
Bunda chuqur insoniy narsa bor. Biz ham ma'lum darajada shunday qilamiz, shunday emasmi? Biz o'z hikoyalarimizni "tuzamiz". Biz odamlar ko'rishini xohlagan versiyamizni taqdim etamiz.
Ammo Bayfild oxir-oqibat afsona o'rniga samimiylikni tanladi. Va o'sha ikkinchi xotira — tarixchilar hozir diqqat bilan o'rganayotgan "yashirin" xotira — bizga birinchi xotira berolmagan narsani beradi: Viktoriya davridagi Angliyada ishchi sinf vakili bo'lgan nogiron veteranlar hayoti aslida qanday bo'lganligiga haqiqiy nazar.
Bu afsona emas. Bu — haqiqiy inson.
Yaxshiroq munosafotga loyiq qo'l
Ba'zan o'sha uyda yasalgan tabut haqida o'ylayman. Bir-biriga mixlangan taxtalar. Ichiga biror muhim narsa kabi qo'yilgan qo'l. Hayotda hamma narsadan ko'ra ko'proq narsani boshidan o'tkazgan odamning bir qismiga o'tkazilgan kichik dafn marosimi.
Ehtimol, uzilgan oyoq-qo'lni munosib tarzda ko'mish g'alati tuyulishi mumkin. Lekin menimcha, bu hech qanday g'alati narsa emas edi.
Bu — qadr-qimmatni namoyon qilish edi. Hech kim — hatto uning hayotini saqlab qolgan harbiy tibbiyot tizimi ham — uni bir marta ishlatib bo'lingan narsa kabi qabul qilishiga yo'l qo'ymaslik edi.
Qaysidir ma'noda, Bayfild o'z qo'liga hayotining qolgan qismida kurashishiga to'g'ri keladigan hurmatni bergan edi.
Va rostini aytsam? Menimcha, bu juda ajoyib narsa.
Manba: Popular Mechanics - A Soldier Buried His Severed Arm. A Hidden Memoir Reveals Why.