Kosmosdagi Katta Ziddiyat
Tasavvur qiling — dovul ichida to‘g‘ri chiziq topishga urinasiz. Astronomlar kosmosdagi magnit maydonlarni o‘rganganda shunday tuyg‘uga duch kelishgan.
Bu maydonlar hamma joyda bor. Ular sayyoralarni o‘rab oladi, yulduzlardan chiqib ketadi, galaktikalar orasidan o‘tadi. Ular juda kuchli — zarrachalarning harakatini o‘zgartiradi, Quyosh bo‘ronlarini kuchaytiradi, hatto galaktikalar qanday paydo bo‘lishiga ham ta’sir qiladi.
Lekin bitta g‘alati narsa bor. Magnit maydonlar plazmadagi tartibsiz harakatdan hosil bo‘ladi. Lekin o‘zi esa katta va tartibli bo‘lib chiqadi. Bu — dovuldan toza panjara hosil bo‘lishi kabi.
Hech Kim Yecholmayotgan Muammo
70 yildan beri olimlar magnit maydon qanday paydo bo‘lishini o‘rganib kelishgan. Ular “dinamo” deb ataydigan jarayonni kompyuterda modellashtirishgan. Lekin natija doim bir xil bo‘lgan — kichik va tartibsiz maydonlar. Haqiqiy koinotda esa katta va tartibli maydonlar bor.
Kuchli Hisoblash Quvvati Yordamga Keladi
Wisconsin-Madison universitetidan Bindesh Tripathi va uning jamoasi boshqa yo‘l tutishdi. Ular eski modellar ustida o‘ynamadilar. Buning o‘rniga juda katta hisoblash imkoniyatlaridan foydalandilar.
Ular 137 milliard nuqtadan iborat 3D modellar yaratishdi. 90 dan ortiq turli holatlarni sinab ko‘rishdi. Hammasi bo‘lib 100 million soat kompyuter vaqti sarflandi. Natijada chorak petabayt ma’lumot hosil bo‘ldi.
Oddiy, Lekin Muhim Omil
Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, muammo yangi fizikada emas edi. Oddiy narsa yetishmayotgan ekan — tezlik farqi. Ya’ni, biror narsaning turli qismlari har xil tezlikda harakatlanishi.
Misol uchun, velosipedda borayotganingizda to‘siqqa urilsangiz — velosiped to‘xtaydi, lekin tanangiz oldinga intiladi. Bu tezlik o‘zgarishi. Quyosh ichida, neytron yulduzlar to‘qnashganda ham shunday jarayonlar sodir bo‘ladi.
Tripathi jamoasi bu tezlik farqini modellariga kiritishdi. Doimiy ravishda ushlab turishdi. Natija butunlay o‘zgardi.
Tartibsizlikdan Tartibga
Dastlab hamma narsa xaotik ko‘rinardi. Lekin vaqt o‘tishi bilan maydonlar katta va tartibli bo‘lib chiqdi. Bu — haqiqiy koinotda kuzatilayotgan maydonlarga o‘xshash edi.
Agar tezlik farqi bo‘lmasa, hech narsa o‘zgarmasdi. Hammasi xaotik holatda qolardi.
“Eng muhimi — doimiy va katta tezlik farqi mavjudligi,” — deydi Tripathi.
Bu Nima Uchun Muhim
Magnit maydonlarning hosil bo‘lishini tushunish amaliy ahamiyatga ega:
- Yer ustidagi elektr tarmoqlarini himoya qilish
- Qora tuynuklarning o‘sishini o‘rganish
- Yulduzlar markazidagi jarayonlarni tushunish
- Neytron yulduzlar to‘qnashuvini tahlil qilish
Nazariya Haqiqatga Mos Tushdi
2012-yilda laboratoriyada o‘tkazilgan tajribalar mavjud nazariyalarga mos kelmagan edi. Tripathi jamoasining yangi modeli esa o‘sha natijalarni to‘g‘ri tushuntirib berdi.
Bu — barcha parchalarning o‘z o‘rniga tushgandek tuyuladigan lahza.
Xulosa
70 yil davomida olimlar savol berishgan: “Qanday qilib tartibsizlik tartib hosil qiladi?” Javob esa oddiy bo‘lib chiqdi — kosmosdagi narsalar bir xil tezlikda harakatlanmaydi.
Ba’zida eng katta sirlar yangi narsa topish bilan emas, balki oddiy narsani to‘g‘ri tushunish bilan hal bo‘ladi.