Kosmosdagi Eng Qadimgi "Mayrovchilar"

Sizga so'ray: agar kimdir sizga qizil, oq va ko'k rangdagi yulduzlar rasmini ko'rsatsa, birinchi navbatda nima o'ylaysiz?

NASA yaqinda Hubble teleskopining ajoyib sur'atini e'lon qildi. Rasimda yuz minglab yulduzlar qizil, oq va ko'k ranglarda yonadi. Ha, 4 iyul — AQSh mustaqilligi kuni uchun chiqarilgan. Ammo bu shunchaki bayram chog'i yuborilgan tabrik emas.

Bu yulduzlar — NGC 6426 — deydi olimlar. Va ular haqida bilganingizdan so'ng, siz ham hayron bo'lasiz.

O'ziga xos "Yulduzli Dumaloq"

NGC 6426 — bu globulyar klaster. Tasavvur qiling: kosmosda yuz minglab yulduzlar gravitatsiya kuchi bilan bir-biriga bog'langan holda aylana shaklida joylashgan. Bizning Samolyot yo'limizda (Milky Way) bunday klasterlardan 150 ta atrofida mavjud. Ularni eski taqinchoqlarga o'xshatsa bo'ladi — ular galaktikaning tashqi halkasida sochilgan holda uchraydi.

Lekin NGC 6426 boshqacha.

Olimlar hisob-kitobicha, bu klaster 13 milliard yil oldin paydo bo'lgan.

Keling, bu raqamni oddiy qilib tushuntiraman. Kosmosning o'zi 13.7 milliard yosh. Demak, NGC 6426 hamma narsa boshlangandan bir necha yuz million yil o'tgach yuzaga kelgan. Agar kosmos 70 yoshli odam bo'lsa, NGC 6426 66 yoshda. Bu yulduzlar allaqachon "qari" — deyarli butun tarix davomida mavjud bo'lgan.

Yulduzlar Nega Turli Rangda?

Hubble rasmining rang-barangligiga e'tibor bering. Qizil va ko'k yulduzlar birga yonadi. Ammo bu tasodif emas.

Ko'k yulduzlar issiq. Qizil yulduzlar sovuq. Bu yerda mantiq teskari: odatdagi olovda qizil cho'g'lar eng issiq bo'ladi, lekin kosmosda vaziyat boshqacha. Kichik va qari yulduzlar soviqroq — ular qizil rangda ko'rinadi. Katta va yosh yulduzlar esa qattiq yonadi va ko'k rangda poraydi.

Rasim turli yorug'lik to'lqinlarini "ushtab" olingan — bu maxsus ilmiy usul. Instagram filtrlari emas, balki haqiqiy fizika.

Kimyoviy Vaqt Kapsulasi

NGC 6426 yulduzlari yana bir ajabtovur xususiyatga ega: ularning metallik darajasi past.

Astronomiyada "metall" degani — temir, uglerod, kislorod kabi og'ir elementlar. Kosmos dastlabki paytda faqat vodorod va geliydan iborat edi. Og'ir elementlar keyinchalik katta yulduzlar ichida, yadro sintezi jarayonida paydo bo'ldi.

O'sha yulduzlar o'lib, portlaganda, yangi elementlar koinotga sochildi. Keyin yangi avlod yulduzlar shu materialdan shakllandi — oxir-oqibat planetalar, oylar va boshqa jismlar paydo bo'ldi.

NGC 6426 yulduzlari shu qadimgi "iz"ni saqlab qolgan: ularda og'ir elementlar kam. Ular kosmosning ilk davrlaridan qolgan vaqt kapsulasi — shu yulduzlarning ichida bizning sayyoramiz kimyoviy jihatdan hali mavjud emas edi.

Ikki Avlod — Bitta Klasterda

Mana bu meni hayratda qoldirdi: olimlar NGC 6426 ichida ikki xil kimyoviy tarkibdagi yulduz guruhlari borligini aniqlashdi. Bir emas, ikki avlod.

Birinchi avlod yashab, o'lib, o'z og'ir elementlarini koinotga sochdi. Shu materialdan keyin ikkinchi avlod shakllandi. Bu — oilaviy retseptga o'xshaydi: avlodlar o'tib, tarkib boyidi.

Faqat bu "retsept" orqali planetalar va, oxir-oqibat, hayot uchun kerakli kimyo yuzaga keldi.

Galaktika Tarixini Qanday O'rganamiz?

Bu rasm atigi bayram uchun emas. NASA globulyar klasterlarni mufassal o'rganish dasturini olib boradi. Va buning sababi bor.

Bu klasterlar — arxeologik qazilmalarga o'xshaydi. Ularning yoshi va kimyoviy tarkibini o'lchab, olimlar butun galaktika qanday shakllanganini tiklaydilar. Har bir klaster — Samolyot yo'lining tarixidagi bir dona ma'lumot.

Hubble 30 yildan ortiqdir kosmosni o'rganmoqda. Endi James Webb teleskopi ham yordam bermoqda — u Hubble'dan chuqurroq, infraqizil nurlanishni ko'ra oladi. Yaqinda Nancy Grace Roman teleskopi ham ishga tushishi mo'ljallangan.

13 Milliard Yillik Qarash

Sizga qanday tuyuladi — shu rasmga qarab, o'sha mayda yulduzlarning har biri Bizning Quyosh, Yer va boshqa hamma narsa paydo bo'lishidan oldin allaqachon mavjud bo'lgan?

Biz shu yulduzlardan 13 milliard yil oldin chiqqan yorug'likni ko'rayotirmiz. Ular kosmos hali yosh va tartibsiz davrda, galaktikalar shakllanishidan oldin shunday yonardi.

Har safar bunday rasmni ko'rganda, esimga tushadi: biz kuzatuvchilargina emas — biz ham kosmosning bir qismimiz. Bizning tanamizdagi atomlar milliardlab yil oldin o'lgan yulduzlarda hosil bo'lgan. Biz — kosmik tarixning o'zimiz.

Shunday qilib, ushbu "mash'al"larga qaranganda — ular faqat bayram ranglari emas. Ular bizning o'zimizning kelib chiqishimiz — qorong'i fazoda yonib turgan, kimdir ko'tarib qarashini kutayotgan.

Xulosa qilib aytganda: kosmos 13 milliard yildan beri bayramnni nishonlayapti. Bizga esa faqat uni kuzatish nasib bo'lyapti.