Salom, do'stlar! Bugun sizlar bilan koinot haqidagi haqiqiy "detektiv" hikoyasini bo'lishmoqchiman. Tayyor turing, chunki voqealar rivoji sizni hayratga soladi.
Koinotdagi "teshik" haqida tasavvur qiling
Tasavvur qiling, uyingizda kechasi yurasiz. Devorlar qayerda, pol qayerda — hammasini yaxshi bilasiz. Lekin kutilmaganda, uyingizning devorida yashirin bir eshik bor deb tasavvur qiling. Bu eshik oddiy emas, u koinotning o'ziga o'rnatilgan "teshik" kabi. Sizning butun dunyongiz shu teshik orqali boshqa, ko'rinmas bir olamga oqib ketyapti.
Bu xuddi Nolan filmlaridagi syujetga o'xshaydi, lekin fiziklar uchun bu shunchaki kino emas, balki juda katta muammo.
Matematika "xato" beryapti
Nega olimlar beshinchi o'lchamni izlayapti? Chunki hozirgi fizik qonunlarimizda bitta katta "xato" bor.
Bizda ikki xil tushuncha bor: Standart model (zarrachalar qanday ishlashini tushuntiradi) va Qora energiya (koinotni kengaytirib borayotgan sirli kuch).
Muammo shundaki, matematik hisob-kitoblar koinotning kengayishi haqida gapirganda, natija juda ulkan bo'lishi kerak. Lekin teleskoplar orqali qaraganimizda, u juda kichik ekanligi ko'rinadi. Bu xuddi bir finjon qahva 20 kg bo'lishi kerak deb hisoblab, uni qo'lingizga olganingizda, u qahramondek yengil ekanligini his qilishingizga o'xshaydi. Matematika "buzilgan".
"Qora o'lcham" nazariyasi
Yaqinda olimlar Ignatios Antoniadis va Dieter Lüst juda qiziq yechim taklif qilishdi. Ularning fikricha, biz yashayotgan to'rt o'lchamli dunyo (uzunlik, kenglik, balandlik va vaqt) aslida beshinchi o'lchamga "oqib" ketmoqda.
Buni "Qora o'lcham" (Dark Dimension) deb atashadi.
Siz: "Bu o'lcham qanchalik katta?" deb so'rashingiz mumkin. Odatda qo'shimcha o'lchamlar mikroskopik (juda kichik) bo'ladi. Ammo bu olimlarning fikricha, u bir mikron kenglikda bo'lishi mumkin. Mikron — bu bakteriya o'lchamidagi narsa. Kvant fizikasi darajasida esa bu o'lcham juda ulkan hisoblanadi!
Bu nima degani?
Agar bu nazariya to'g'ri bo'lsa, bizning dunyomiz va o'sha yashirin o'lcham bir-biri bilan bog'langan bo'ladi. Qora energiya bizga nimog'oqlik ko'rinishida tuyulishi sababi — u o'sha beshinchi o'lchamga "oqib" ketayotgani uchun. Xuddi suv katta maydon ichiga yoyilib, yupqalashib ketganidek.
Agar bu nazariya isbotlansa, u ko'p o'lchamli "String Theory" (Torlar nazariyasi) haqidagi ulkan nazariyani tasdiqlaydi.
Buni isbotlash mumkinmi?
Ha! Olimlar hozirda gravitatsiya (tortishish kuchi) mikroskopik darajada qanday ishlashini tekshirishmoqda. Agar mikroskopik masofada gravitatsiya odatdagidan farq qilsa (masalan, kuchliroq yoki kuchsizroq bo'lsa), demak, biz beshinchi o'lchamning chegarasini topdik!
Biz xuddi kichik bir teshikdan boshqa xonaga qarib, u yerda nima borligini tushunishga harakat qilayotganimizdek. Koinot biz tasavvur qilganidan ancha keng va "teshikli" ekanligi shubhasiz!
Doimo qiziquvchan bo'ling, do'stlar!