Plastmassa ichidagi yashirin xavf: ilmiy tadqiqot nima deydi?

Bir necha kun oldin internetda bir narsaga duch keldim va haqiqatan ham o'ylab qoldim — har bir plastik buyumni qo'limga olganda, aslida nima bo'layotganini bilmasligimiz mumkin.

Buenos-Ayres universiteti olimlari ENDO 2026 konferensiyasida juda qiziq natijalar taqdim etishdi. Ular aniqladiki, keng qo'llaniladigan bir plastik kimyoviy moddasi bizning miya faoliyatiga noma'lum yo'llar bilan ta'sir qilishi mumkin. Eng ajablanarlisi — bu ta'sir hatto tug'ilmasdan oldin boshlanishi mumkin.

Bu qanday modda?

Olimlar DEHP deb ataladigan moddani o'rganishgan. Rasmiy nomi di-2-etilgeksil ftalat. Siz bu nomni eshitmagan bo'lishingiz mumkin, lekin atrofingizda shu moddadan boshqa narsa yo'q.

DEHP — bu plastifikator, ya'ni qattiq plastikni yumshoq va egiluvchan qiladigan modda. Shifoxonalardagi rezina trubkalar, bolalar o'yinchoqlari, dush pardalari, yomg'irlik plashchalari — bularning barchasida DEHP bor.

"Demak, bizning ahvolimiz yomon?" deb o'ylayapsizmi? Kutib turing, avval ilmiy dalillarni ko'rib chiqaylik.

Sichqoncha eksperimenti

Tadqiqotchilar Dr. Osvaldo Xuan Ponzo boshchiligida judayam zamonaviy tajriba o'tkazishdi. Ular homilador sichqonchalarni DEHP ga ta'sirlantirishdi — homiladorlikning birinchi kunidan boshlab, bolalar emchakdan ajratilgunga qadar. So'ngra bu sichqonchalar katta bo'lib, 70 kunlik bo'lganda, ularning tashvish darajasini o'lchashdi.

Buning uchun "ko'tarilgan plyus shaklli labirent" usulidan foydalanishdi. Bu yerda mantiq shunday: sichqonchalar, odamlar singari, ochiq va baland joylardan qo'rqadi. Labirentning ikkita yopiq va ikkita ochiq yo'li bor. Sichqoncha qancha tashvishli bo'lsa, yopiq qismlarda shuncha ko'p vaqt o'tkazadi.

Natija: tashvish oshdi

DEHP ga ta'sirlangan sichqonchalar kattalarda aniq tashvish belgilarini ko'rsatdi. Ular ochiq yo'llarni kamroq o'rganishdi, yopiq qismlarda uzoqroq yotishdi va "muzlash" xulq-atvori ko'proq namoyon bo'ldi — ya'ni qo'rqishidan to'liq harakatsiz qolishdi.

Eng qiziqarli jihati: bu tashvish sichqonchalar kattaligida DEHP ga ta'sirlanmasa ham saqlanib qoldi. Xafaqlik erta yoshda sodir bo'lgan va u doimiy bo'lib ko'rindi.

Yaxshi yangilik: bu tuzatilishi mumkin!

Lekin dramaturgiya shu yerda boshlanadi. Olimlar bu ta'sirlarni yo'q qilish yo'lini qidirdi va ikkita usulni sinab ko'rishdi:

GABA agonistlari — bu miyaning "tinchlantiruvchi" neyrotransmitterini faollashtiruvchi moddalar

Testosteron davolash — sinovdan 2 hafta oldin har 48 soatda berilgan

Va natija: ikkala davolash ham ishladi! Tashvishli sichqonchalar GABA agonistlari yoki testosteron olgandan so'ng sezilarli darajada kamroq tashvish ko'rsatdi. Ular ko'proq o'rganishni boshladi, kamroq muzlab qoldi.

Dr. Ponzo so'zlaricha, DEHP ga erta rivojlanish davrida ta'sirlanish "kattalikda tashvishga oid xulq-atvorni o'zgartirishi mumkin, hatto kattalarda DEHP ta'siri bo'lmasa ham".

Insonlar uchun nimani anglatadi?

Muhimi: bu tadqiqot sichqonchalar ustida o'tkazildi. Biz sichqoncha emasmiz va har doim bir xil reaksiyaga ega bo'lavermaymiz.

AMMO... olimlar bu xulosalarni osongina ortga qaytarmayapti. DEHP allaqachon endokrin buzuvchi modda sifatida tanilgan — ya'ni u gormonal tizimimizni chalg'itishi mumkin. Oldingi tadqiqotlar uni reproduktiv muammolar va asab tizimi ta'sirlari bilan bog'liq. Demak, bu yangi bog'liqlik butunlay asossiz emas — bu allaqachon tashvishli manzaraga yangi qatlam qo'shmoqda.

Mening fikrim

Haqiqatan ham bu tadqiqotlar bizni ko'plab kimyoviy moddalar bilan o'ralganligimizni o'ylashga majbur qiladi. DEHP o'nlab yillar davomida ishlatilgan va biz uning ta'sirlarini faqat endigina tushuna boshladik.

Lekin men boshqacha xulosa chiqaraman: ilm-fan bu borada izlanayapti va yechimlar topmoqda. Olimlar muammoni aniqlashdi, sinovdan o'tkazishdi va hatto ta'sirlarni yo'q qilish yo'llarini topishdi.

Barcha plastik idishlarni tashlab yuborishga tayyor emman — bu real va ekologik jihatdan ham to'g'ri emas. Lekin mikroto'lqinli pechda plastmassani isitmaslik, oson bo'lsa shisha yoki metall idish tanlash va kimyoviy xavfsizlik qoidalarini qo'llab-quvvatlash — bularning barchasi kichik, lekin muhim qadamlar.

Siz bu tadqiqot haqida nima o'ylaysiz? U sizning plastmassaga munosabatingizni o'zgartirdimi? Pastda izoh qoldiring!