Körlerin Görmesini Geri Kazandırabilecek Göz Damlaları: Bilim İnsanları Daha Önce Hiç Olmadığı Kadar Yaklaştı

Şimdi şöyle bir sahne hayal et: Laboratuvarında çalışıyorsun, bir anda fark ediyorsun ki deney faresinin biri ışığa tepki veriyor. Sadece gözlerini kısıyor değil, aydınlık yerlerden kaçıp karanlık köşelere sığınıyor.

Üstelik bu fare günler önce tamamen kördü.

İspanya'daki bir laboratuvarda tam da bu yaşandı. Araştırmacıların geliştirdiği bir bileşik, kör farelerin tekrar ışık görmesini sağladı. Kulağa bilim kurgu gibi geliyor, değil mi? Ama değil.

Neden Bu Kadar Önemli?

Önce konunun boyutunu anlamak lazım. Yaşa bağlı makula dejenerasyonu ve retinitis pigmentosa gibi hastalıklar dünya genelinde 200 milyon insanı etkiliyor. Bu rakam Brezilya, Endonezya, Pakistan ve Nijerya'nın toplam nüfusuna yaklaşık olarak eşit.

Bu hastalıklar sinsi ilerliyor. Ağrı vermiyorlar, dramatik belirtiler göstermiyorlar. Retinanızdaki fotoreseptör hücrelerini —yani ışığı algılayıp beyne sinyal gönderen hücreleri— yavaş yavaş yok ediyorlar. Çoğu insan sorunu fark ettiğinde, bu hücrelerin büyük kısmı çoktan gitmiş oluyor.

İşte asıl ilginç nokta: Fotoreseptörler ölse bile, görsel sistemin geri kalanı çoğu zaman sağlam kalıyor. Retinanın sinir devreleri hâlâ çalışmaya hazır. Sadece... artık sinyal alamıyorlar. Bir müzik kaynağı olmayan ama kusursuz çalışan bir ses sistemi gibi düşün.

Mevcut Çözümlerin Sınırları

Bilim insanları bu soruna yıllardır çalışıyor ve bazı etkileyici çözümler geliştirdiler. Ama hiçbiri kolay değil.

Gen terapisi işe yarayabiliyor, ancak yalnızca belirli genetik mutasyonlar için. Bin kilitten sadece birini açan bir anahtar gibi.

Elektronik retinal implantlar gerçekten harika teknolojiler, ama ameliyat gerektiriyorlar, pahalılar ve hastalar aldıkları görsel bilgiyi yorumlamak için uzun eğitim süreçlerinden geçmek zorunda kalıyorlar.

Değerli çözümler bunlar, ancak daha basit bir yol olsa fena mı olurdu?

Göz Damlası Devrimi

İşte burada işler değişiyor.

Katalonya Biyomühendislik Enstitüsü'ndən bir araştırma ekibi prosthe6 adını verdikleri bir bileşik ailesi geliştirdi. Bu bileşikler göz damlası olarak uygulanabiliyor. Evet, doğru duydunuz. Göz damlası.

Ameliyat yok. Genetik modifikasyon yok. İmplant yok.

Bu bileşikler temel olarak yedek fotoreseptör görevi görüyor. Retinanızdaki belirli nöronları —teknik tabiriyle ON-bipolar hücreleri— hedef alıyorlar. Işıkla temas ettiklerinde bu hücreleri "açık" konumuna getiriyorlar. Retinanız yeniden çalışan bir sinyal kaynağına kavuşuyor, orijinal fotoreseptörler gitmiş olsa bile.

Araştırmacılardan Rosalba Sortino'nun açıklaması şöyle: "Amacımız, sağlıklı retinanın nasıl çalıştığına mümkün olduğunca yakın bir moleküler mekanizmayla görmeyi geri kazandırmaktı. Retinal işlemeyi atlamak yerine, kayıp fotoreseptör hücreleriyle aynı seviyede retinal devrede yeniden aktive ettik."

Kör Farelerin Işıktan Kaçmaya Başladığı An

Bilim burada gerçekten ilginç hale geliyor.

Araştırmacılar bu damlaları, hem yaşa bağlı makula dejenerasyonunu hem de retinitis pigmentosayı taklit eden farelerde test ettiler. Normal fareler doğal olarak karanlık ortamları tercih eder. Bu içgüdüsel bir davranış. Işıktan kaçınırlar.

Kör farelerde bu davranış tamamen kayboluyor. Işık algısı olmadığında aydınlık ve karanlık fark etmiyorlar.

Ama prosthe6 tedavisi sonrasında? Kör fareler tekrar karanlığı tercih etmeye başladılar. Işığadan kendiliğenden kaçıyorlardı —eğitim yok, teşvik yok, ödül sistemi yok. Görsel sistemleri yeniden aktive olmuştu, temel ışık algısı geri gelmişti.

Aynı durum zebrabalığı modellerindeki sakkadik göz hareketleri için de geçerliydi —hareketli nesneleri takip etmemize yardımcı olan o hızlı, küçük göz hareketleri. Görsel refleksler geri döndü.

Gerçekçi Olmak Lazım

Burada dikkatli olmakta fayda var. Bu araştırma etkileyici, ama bir tedavi değil. Araştırmacıların kendisi de bunu vurguluyor.

Proje liderlerinden Profesör Pau Gorostiza'nın ifadesiyle: "Bu moleküller körlüğü tedavi etmiyor. Fotoreseptör dejenerasyonunun nedenini ortadan kaldırmıyorlar. Ama çok basit ve potansiyel olarak hasta dostu bir yaklaşımla görmeyi geri kazandırmada dikkat çekici derecede etkilieler."

Peki sorun ne? Şu an fare ve zebrabalığı çalışmalarından bahsediyoruz. Laboratuvarda farelerde çalışan bir şey her zaman insanlara da uymuyor. Gözlerimiz farklı, beyinlerimiz farklı işliyor ve hayvanlarda güvenli görünen bir şey insanlarda aynı sonucu vermeyebiliyor.

Bununla birlikte, bileşikler şimdiye kadar umut verici güvenlik profilleri gösterdiler ve araştırma on yılı aşkın titiz, sistematik çalışmanın ürünü.

Neden Umudum Var

Bu araştırmada beni heyecanlandıran şey: En gösterişli veya en pahalı çözüm olmaya çalışmıyor. Basit olmaya çalışıyor.

Göz damlaları herkesin anlayabileceği bir şey. İnvaziv değil. Ucuz. Hastane veya uzman gerektirmiyor. Bu yaklaşım insanlarda da işlerse, gen terapisi veya retinal implantlara asla erişemeyecek insanlara ve yerlere görme restorasyonu getirebilir.

Bu sadece bilim değil. Erişilebilirlik devrimi potansiyeli.

Klinik deneyleri ve araştırmanın nasıl ilerlediğini bekleyeceğiz. Ama kişisel olarak? Bu konuyu çok yakından takip ediyorum.

Kaynak: ScienceDaily