Tasavvur qiling: Siz arxeolog bo‘lib, O‘zbekistondagi tog‘li hududda, qoya panovasi ostida tuproq qatlamlarini ehtiyotkorlik bilan saralayapsiz. Yil miloddan avvalgi taxminan 80 000-yil. Va to‘satdan, yuragingizni qaltis qildiradigan narsani topasiz — tirnoqdan katta bo‘lmagan, kichik tosh uchli, unda aniq izlar bor: u biror narsadan otib tashlangan.
Otib tashlanmagan. Otib tashlangan.
Yoydan.
Obi-Rahmat yodgorligida aynan shunday bo‘ldi va bu kashfiyotning oqibatlari chinakam hayratlanarli.
Nima uchun bu muhim?
Inson tarixi haqidagi gap shundaki, biz bilamiz deb o‘ylaydigan narsalarning ko‘pi XIX asrning ikkinchi yarmida G‘arbiy Yevropada yozilgan. O‘sha davr antropologlarining o‘ziga xos qarashlari bor edi (bu asrning eng katta kamtarligi bo‘lardi). Ular Yevropaliklar — ayniqsa fransuz va nemis olimlari — zamonaviy insonlarning qayerdan kelib chiqqanini aniqlagan deb tasavvur qilishardi. Ularning dastlabki nazariyasi nima edi? Biz Neandertallardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri, aynan Yevropada kelib chiqqanmiz degan edi. Qulay emasmi? Nonushtadan oldin “sivilizatsion ustunlik”ni da’vo qilish.
Olimlarga genetika ularga qichqirayotgan narsaga yetishish uchun taxminan bir asr kerak bo‘ldi: Homo sapiens Afrikada paydo bo‘lgan. Nuqta. Ammo hozirgi kunda ham bizning ajdodlarimiz dunyo bo‘ylab qanday tarqalganligi haqidagi tafsilotlar hali ham noaniq.
Masalan, biz Homo sapiens Avstraliyaga taxminan 65 000 yil oldin yetib borganini bilamiz — Yevropaga kelishimizdan 10 000 yil oldin. Va bu farq? U arxeologlarni bir muncha vaqt bezovta qilib keldi.
Bu esa bizni yana O‘zbekistonga qaytaradi.
Tog‘lardagi qoya panovasi
Obi-Rahmat — O‘zbekistondagi Talas Alatau tog‘larida joylashgan, dengiz sathidan taxminan 1250 metr balandlikdagi qoya panovasidir. U 1962-yilda kashf etilgan, ammo so‘nggi qazishmalar 40 000 yildan ortiq vaqtga cho‘zilgan tarix qatlamlarini — balki undan ham ko‘proq vaqtga tegishli qatlamlarni ochib bermoqda.
Ushbu yodgorlikning o‘ziga xosligi uning izchilligidadir. U yerda topilgan tosh asboblar — uchlar, pichoqlar va kichik pichoqchalar — 10 metrdan ortiq cho‘kindi qatlamlari bo‘ylab ajoyib uzluksiz an’ananing mavjudligini ko‘rsatadi. Buni tasavvur qiling: bu inson faoliyatining qatma-qat qatlamlari bo‘lib, toshda saqlanib qolgan.
Dastlab tadqiqotchilar ushbu tosh sanoati “Boshlang‘ich Yuqori Paleolit”ga tegishli deb hisoblashgan — bu zamonaviy inson texnologiyasining dastlabki bosqichi uchun ishlatiladigan texnik atama. Ammo qiziqarli jihat shundaki: Obi-Rahmatdagi asbob uslublarining kelib chiqishi Levantga (hozirgi Isroil va Livan atrofidagi hudud