Siz Bilmaydigan Aqli Idrok Nazariyasi Haqida
Sizga bir narsa aytmoqchiman — bu mavzu mendagi o'ylarni egallab oldi.
Tasavvur qiling: bir xona dolli olimlar bilan to'la. Turli darajadagi ilmiy unvonlar, devorlari diplomlar bilan bezatilgan — bularning hammasi jiddiy odamlar. Va ularning barchasi jim, bir tadqiqotchini tinglab o'tiradi.
Robert EPSHTeyn — shu nomni esda saqlang — ularga o'z tushini so'zlab beradi.
Tushda u uchuvchi mashina tepasida onasi yonida o'tiradi. Onasi Kamprich universiteti (Harvard) binolari tomon qulab boradi — imtihon qayerdaligini topa olishmaydi. Manzara qo'rqinchli emas. Aksincha — hayajon, doimiy hayajon.
So'ngra EPSHTeyn bir savol beradi:
"Bunday tushlar qayerdan keladi?"
Ha, bizning hammamiz g'alati tushlar ko'ramiz. Ko'pchilik shunchaki "eh, tush ekan" deydi va kofe ichishga o'tadi. Ammo EPSHTeyn — katta ilmiy unvonli psixolog — shunchaki qiyom qilmaydi. U butunlay boshqacha yo'l tutadi.
Miyaning Ikki Xil Vazifasi
EPSHTeyn nimani taklif qilmoqda? Men buni chin dildan qiziqarli topdim.
Endi tasavvur qiling: sizning miyangiz fikrlarni yaratmayapti. U ularni qabul qilmoqda.
Bu Transduserlar Nazariyasi — TZN.
Bu yerda texnik atama bor, lekin tushuntiraman.
Transduser — bu o'zgartirgichi. Ko'zlaringiz yorug'likni nerv signallariga aylantiradi. Quloqlaringiz tovush to'lqinlarini miya tushunadigan narsaga o'giradi. Teri bosim va haroratni qabul qiladi.
Biz hamma joyda transduserliz — biologik vositachilarmiz.
EPSHTeynning g'ayrioddiy qo'shimchasi: miya ham shunday ishlaydi, lekin u jismoniy muhitdan signal olmaydi. U boshqa narsaga ulangan.
Bu "OS" deb ataladi. Ikki ma'no bor:
- Operating System — texnik tushuntirish
- Other Side — "Ikkinchi tomon" — ko'proq ma'naviy yondashuv
EPSHTeyn fikricha, bu OS — bu o'lcham, yuqori chastota reallik yoki butunlay boshqa koinot bo'lishi mumkin.
Nima deb o'ylaysiz? Men ham shunday reaction ko'rsatdim. Ammo tinglang — EPSHTeyn ko'chada uchragan odam emas. U Amerika Xulq-atvor Tadqiqotlari Instituti asoschisi va direktori. Bu jiddiy odam jiddiy olimlar oldida g'ayrioddiy g'oyani ilgari surmoqda.
50 Ming Yil Oldin Nima Bo'ldi?
Mana bu qismi juda qiziq.
EPSHTeyn bizni 50 ming yil orqaga olib boradi.
Shu vaqtga qadar anatomik jihatdan zamonaviy odamlar allaqachon yurardi. Ammo yüz minglab yillar davomida bir narsa yo'q edi:
- G'or rasmlari yo'q
- Murakkab til yo'q
- Mantiqiy fikrlash yo'q
Faqat birinchi odamlar — ularning kun tartibi.
Keyin 50 ming yil avval hamma narsa o'zgardi. San'at paydo bo'ldi. Til rivojlandi. Mantiqiy tafakkur keldi. Biz o'zimiz bo'ldik.
EPSHTeyn nazariyasiga ko'ra, birorta chaqaloq shunday miya bilan tug'ildi — u "Ikkinchi tomon" ga ulandi. Ideal ulanish — radiodagi eng yaxshi stansiyani topgandek.
Va birdan insoniyat yangilandi.
Agar bu xususiyat nasldan naslga o'tsa va hayotda afzallik bersa — (savannada eng aqlli mavjudot bo'lishning o'ziga xos afzalliklari bor) — u tez tarqaldi.
Darvinni Qiynagan Savol
Bu qism meni chindan ham qiziqtirdi.
Darvin shunday savol bergan edi: "Nega maymunlar odamning aql qobiliyatiga ega bo'lmadi?"
Darvin o'zi ham yaxshi javob bera olmadi. Maymunlar va odamlar umumiy ajdodga ega. Evolyutsiya ikkalasida ham ishlagan. Ammo nima uchun biz simfoniya yozamiz, qolganlari esa tayoq bilan termit ovlaydi?
EPSHTeyn javob beradi: balki evolyutsiya faqat katta miyalarni tanlamagan. Balki u boshqa narsaga — biologik evolyutsiyadan tashqariga — ulanish qobiliyatiga ega miyalarni tanlagan.
"Buning ustiga faqat bitta narsa qo'shyapman," dedi EPSHTeyn. "Miya o'zi transduser — boshqa turdagi ulanish qiluvchi."
Kichik qo'shimcha, to'g'ri. Faqat ong tabiati va inson aqlining o'zi. Katta ish emas, albatta.
Tanqidchilar Nima Deydi?
Muammolar bor, albatta. Tanqidchilar tezda kamchiliklarni ko'rsatadi:
- Matematik model yo'q
- Aniq dalil yo'q
- Miyaning qaysi qismida bu sodir bo'lishi mumkinligini ham bilmaydi (gipoteza sifatida klaustrum yoki Pineal bez — Dekart "ruhuning o'rnasi" deb atagan — ilgari surilgan)
Ammo meni nima qiziqtiradi: konferentsiya ishtirokchilari uni kulgiga olmadilar. Ular nazariyani qanday sinash mumkinligini muhokama qilishdi. Bu fan o'z ishini qilmoqda — g'alati g'oyalarni jiddiy qabul qilish va tekshirish.
Nima Uchun Bu Meni Tushkun Qoldirdi?
To'g'risi, bilmayman — EPSHTeyn to'g'rimi yoki yo'q. Rostini aytsam, ehtimol uning ko'rsatganicha emas. Ammo menga yoqadigan narsa — ilmiy jamiyatda kimdir katta savollarni so'rashga jur'at etyapti.
Har bir katta ilmiy kashfiyot dastlab瘟 alomat bo'lgan:
- "Yashirin mikroblar bizni kasal qiladi?" — bo'lishi mumkin
- "Yer Quyosh atrofida aylanadi?" — butunlay shoshqaloqlik tuyuldi, toki bo'ldi
TZN oxirgi natijada aql bovar qilmas, to'liq xato yoki oradagi biror narsa bo'lishi mumkin. Ammo savol o'zi qimmatli: agar ong faqat neyronlarning otishishi bo'lmasa-chi? Agar biz har soniyada sekin bog'langan holda turgan yana bir narsa bo'lsa-chi?
Menga ham shunday bo'lishi mumkin.
Menga ham emas.
Ammo faqat javobini bilgan savollarni so'rash — bu qiziqarli hayot emas.
Sizning fikringiz qanday? Izoh qoldiring — bu nazariya sizni hayratda qoldirdimi yoki ko'zingizni aylantirdimi? (Ikkalasi ham normal reaction.)