Kiedy marzenia ściągają na dno, a dziennikarstwo polega na zgadywaniu
Opowiem wam historię jednej z najbardziej spektakularnych wtop w historii dziennikarstwa. I co najlepsze? Dało się tego całkowicie uniknąć.
Wyobraźcie sobie: rok 1983, niemiecki magazyn Stern ogłasza, że właśnie zdobył 60 tomów osobistych dzienników Adolfa Hitlera. Sześćdziesiąt tomów! Pisanych od 1932 do 1945 roku. Świat oszalaje. Londyński Sunday Times natychmiast wykłada ponad milion dolarów za prawa do publikacji fragmentów.
Konferencja prasowa się odbywa. Eksperci kiwnięci głowami z mądrością w oczach. Proces autentykacji... cóż, powiedzmy, że był jeden.
A tutaj robi się niezręcznie. W ciągu dwóch tygodni wszystko się sypie. Dzienniki są fałszywe. Totalnie, kompletnie, z ręką na czole fałszywe.
Ślady na papierze, które powinny wszystko zdradzić
Można by pomyśleć, że zanim ktokolwiek wyłoży 3,7 miliona dolarów (czyli jakieś 11 milionów w dzisiejszych pieniądzach, dla porównania), ktoś mógłby, nie wiem, sprawdzić chociaż czy papier pochodzi z właściwej epoki?
Spoiler: Nie sprawdzili.
Okazało się, że dzienniki zostały napisane na papierze wyprodukowanym po 1945 roku. Po śmierci Hitlera. Oprawy "postarzano" herbatą. Herbatą! Tak jak moja babcia robiła ze swoimi starymi listami, żeby wyglądały na vintage.
A podpis? Katastrofa czysta. Kujau — prawdziwy fałszerz, który działał pod fałszywym nazwiskiem "Konrad Fischer" — przez pomyłkę napisał "FH" zamiast "AH" na okładkach. Czyli "Friedrich Hitler" zamiast "Adolf Hitler". Nie jestem nawet pewien, czy "Friedrich Hitler" w ogóle istniał.
Fabuła, która zawstydziłaby Hollywood
Historia tych "odnalezionych" dzienników była czystą fantazją. Podobno zaginęły, gdy pod koniec drugiej wojny światowej rozbił się samolot, a potem przez dekady leżały ukryte w stodole. Gerd Heidemann, reporter który podsunął tę wspaniałą okazję Sternowi, dość wygodnie pominął drobny szczegół, że regularnie wyprowadzał kasę z całej transakcji.
Na domiar złego treść była... powiedzmy, wybitnie pochlebna dla Hitlera. Według tych dzienników, naszemu bohaterowi nic do czynienia z Holokaustem i uważał, że Trzecia Rzesza w prześladowaniu Żydów poszła odrobinę za daleko.
Naprawdę? Facet, który zorganizował Holokaust, uważał, że poszli za daleko?
Już na samej konferencji prasowej ludzie byli sceptyczni. Ale do tego momentu tyle pieniędzy zmieniło właściciela, że wszyscy jakoś się zobowiązali udawać, że to prawda.
Katastrofa pod hasłem "autentykacja"
Tutaj naprawdę tracę szacunek dla dorosłych w tym pomieszczeniu.
Zatrudnili Hugh Trevor-Ropera, szanowanego brytyjskiego historyka, żeby potwierdził autentyczność dzienników. Publicznie je zaaprobował. Jego kariera po tym była praktycznie skończona.
Dlaczego im uwierzył? Według jego własnej relacji, głównie dlatego, że było tak dużo stron. Wiecie, bo oczywiście Hitler prowadził szczegółowy dziennik osobisty, mimo że przez całe dorosłe życie nigdy tego nie robił.
W międzyczasie Stern powiedział Trevor-Roperowi, że przeprowadzili analizę chemiczną papieru. Nie przeprowadzili. Po prostu... powiedzieli, że przeprowadzili? I on im uwierzył?
Co się stało z fałszerzem
Konrad Kujau (prawdziwe nazwisko, dla przypomnienia) przyznał się i odsiedział jakieś trzy lata. Gerd Heidemann dostał ponad cztery lata za swoją rolę w tym oszustwie, wliczając jego malwersacje.
Ale tutaj jest ten szczegół, który mnie rozśmiesza za każdym razem: kiedy Kujau wyszedł z więzienia, zaczął nową karierę — sprzedawał "autentyczne fałszerstwa" słynnych obrazów. Facet dosłownie napisał książkę zatytułowaną Prawdziwe dzienniki Hitlera i prowadził wykłady o tym, jak fałszować dokumenty.
Nie czuje się nawet trochę winny.
Lekcja do wyniesienia (bo jest jedna)
Co więc możemy wynieść z tego całego bałaganu?
Po pierwsze, może warto sprawdzić czy towar jest prawdziwy, zanim wyłoży się na to miliony. Po drugie, trzeba być podejrzliwym, gdy coś wydaje się zbyt dobre, żeby było prawdziwe — albo zbyt wygodne. I po trzecie, samo to, że coś jest drogie i eksperci mówią, że autentyczne, nie oznacza, że można sobie odpuścić własną weryfikację.
Oszustwo z hitlerowskimi dziennikami to historia o chciwości, pychu i desperackiej ludzkiej potrzebie wierzenia w coś sensacyjnego. Przypomina nam, że nawet "eksperci" mogą się catastrophicznie pomylić, kiedy tak bardzo chcą, żeby coś było prawdą.
Czasami ta nudna odpowiedź — prawdopodobnie fałszywe — jest tą właściwą.