Augustyn, czarownica i rękopis, który przetrwał wieki

Przyznaję się bez bicia — kiedy pierwszy raz usłyszałem o tej historii, parsknąłem śmiechem. Święty Augustyn. Autor Wyznań. Jeden z Ojców Kościoła, którego dzieła ukształtowały zachodnie chrześcijaństwo. I okazuje się, że miał coś do powiedzenia na temat czarownictwa.

A teraz, po szesnastu wiekach, możemy to przeczytać po raz pierwszy.

Niespodzianka w klasztornej bibliotece

O co chodzi? Naukowcy z Uniwersytetu w Würzburgu przeglądali łaciński rękopis przechowywany w klasztorze w Pelplinie, w Polsce. W manuskrypcie znajdowało się sześć kazań Augustyna — nic nadzwyczajnego w takich zbiorach. Ale kiedy latinista Christian Tornau przyjrzał się bliżej, dwa z tych kazań okazały się kompletnie nieznane współczesnej nauce.

Wyobrażacie to sobie? Dokument ukryty w oczywistym miejscu przez wieki i nikt nie wiedział, co ma pod ręką.

Problem czarownicy z Endor

O czym były te nowo odkryte kazania? O Czarownicy z Endor — historii ze Starego Testamentu, która spędza sen z powiek teologom od tysięcy lat.

Jeśli nie znacie tej opowieści, w telegraficznym skrócie: król Saul jest w tarapatach. Wrogowie się gromadzą. Pyta Boga o radę i... cisza. Żadnych snów, żadnych proroków, nic. Więc robi coś zakazanego — szuka kobiety praktykującej nekromancję i prosi ją o przywołanie ducha zmarłego proroka Samuela.

I się udaje. Duch Samuela się pojawia i zasadniczo mówi Saulowi, że jest stracony.

Oto teologiczny ból głowy: Dlaczego Bóg miałby pozwolić czarownicy przywołać proroka? Albo Bóg nie jest wszechmocny (bo nie mógł tego powstrzymać), albo na to pozwolił (co rodzi własne pytania).

Augustyn zmagał się dokładnie z tą zagadką w swoich dwóch kazaniach.

Dwie odpowiedzi Augustyna

Zgodnie z badaniami, Augustyn przedstawił dwie możliwości:

Pierwsza: Duch Samuela w ogóle nie był prawdziwy. Czarownica po prostu oszukała Saula, wyczarowując jakąś iluzję.

Druga: To rzeczywiście był duch Samuela, ale Bóg pozwolił na ten jednorazowy wyjątek specjalnie po to, by skonfrontować Saula z jego grzechami.

I tu jest haczyk — Augustyn nie wybrał zwycięzcy. Przedstawił obie opcje i pozwolił słuchaczom siedzieć z tą tajemnicą. Brzmi całkiem nowocześnie, prawda? Zamiast dawać definitywną odpowiedź, zachęcał ludzi do samodzielnego zmagania się z pytaniami.

Tornau mówi, że ten otwarty styl pomaga potwierdzić autentyczność kazań. To najwyraźniej charakterystyczne dla retorycznego podejścia Augustyna.

Długa droga przez wieki

A teraz robi się trochę smutno. Rękopis, który mamy dzisiaj, pochodzi z XII wieku — to nietypowe, bo większość kopii dzieł Augustyna powstała wcześniej, w VIII lub IX wieku.

Uczone pierwotną wersję wiąże się z opactwem Amelungsborn w Niemczech. Ale ta biblioteka została zniszczona podczas wojny trzydziestoletniej w XVII wieku.

Mamy więc kopię kopii czegoś, co mogło zaginąć prawie 400 lat temu. To przypomnienie, jak kruche są te zapiski — i ile jeszcze możemy przegapić.

Dlaczego w ogóle nas to obchodzi

Wiem, co myślicie. "Świetna historia, ale dlaczego mam się przejmować 1600-letnim kazaniem o czarownicach?"

Sprawiedliwe pytanie. Oto moja odpowiedź: Augustyn to nie tylko postać z podręcznika historii. Jego idee o wierze, rozumie, naturze ludzkiej i Bogu wciąż kształtują myślenie miliardów ludzi o religii. Jego książka Wyznania to dosłownie pierwsza duchowa autobiografia w historii.

A co mnie naprawdę ekscytuje? Po tylu wiekach wciąż odkrywamy nowe rzeczy. Wciąż znajdujemy brakujące elementy układanki. Historia nie jest zamkniętą księgą — to raczej biblioteka, w której ktoś wciąż znajduje rękopisy w zapomnianym pokoju.

No i szczerze mówiąc, to po prostu świetna historia. Średniowieczny rękopis, klasztor w Polsce, czarownica ze Starego Testamentu i jeden z największych umysłów chrześcijaństwa rozmyślający o niemożliwym.

Myślę, że gdzieś tam Augustyn doceniłby ironię. Całe życie próbował pojąć tajemnice wykraczające poza ludzkie rozumienie. A 1600 lat później wciąż nas zaskakuje.

Źródło: Popular Mechanics