Quyosh Nega Bizning E’tibormizni O‘g‘irlayapti?

Keling, bir narsani aytaylik: tungi osmondagi har bir yulduz – milliardlab yillar davomida ishlayotgan ulkan yadro reaktori. Bizning Quyoshimiz esa o‘ziga xos termoyadro portlashi bo‘lib, sayyoramizni tirik qoldirib kelmoqda. Bu haqda o‘ylasangiz, bosh aylaydi.

Yuz yildan beri olimlar Quyoshga qarab: “Buni Yerda qilsak bo‘ladimi? Uylarimizni shu bilan yoritarmizmi?” deb o‘ylashmoqda.

Shu sababli, termoyadro sintezi paydo bo‘ldi. Bu – toza, cheksiz energiya orzusi. Ammo uni amalga oshirish juda qiyin.

Quyosh Ichida Nima Bo‘lmoqda?

Sintez – ikki kichik atomning kuch bilan birlashib, og‘irroq atomga aylanishi. Odatda vodorod atomlari geliyga aylanadi.

Qiziq jihati shuki: ikki vodorod birlashganda, hosil bo‘lgan geliy ularning umumiy og‘ligidan ozroq tortadi. Bu “yo‘qolgan” massa E=mc² formula bo‘yicha energiyaga aylanadi. Quyosh nuri shu yo‘l bilan chiqadi.

Ammo vodorod atomlari birlashishni xohlamaydi. Ikkalasi ham musbat zaryadli, bir-birini itaradi – ikki magnitni teskari qo‘yish kabi.

Harorat Muammosi (Va U Nega Buncha Qiyin)

Atomlarni birlashtirish uchun ularning itarilishini yengish kerak. Tabiat buni kuchli issiqlik bilan qiladi.

Quyosh yadrosidagi harorat ham yetarli emasdek tuyuladi. Lekin kvant mexanikasi – g‘alati subatom fizikasi – “kvant tunnel effekti” orqali buni amalga oshiradi. Bir necha atomlar baribir birlashadi.

Yerda esa Quyosh yadrosidan ham yuqori harorat kerak. Chunki bizda Quyoshning tortishish bosimi yo‘q. Kichik do‘ng‘ni yaratib, uni saqlash – asosiy muammo.

Olimlar Quyoshni Qanday “Tutilmoqda”?

Sintezda plazma (millionlab daraja issiq gaz) sovib ketmasligi kerak. Uni devorlarga tegmasdan ushlab turish lozim.

Magnit ushlagich: Kuchli magnitlar plazmani ko‘rinmas idishda ushlab turadi. Supraitkazuvchi magnitlar plazmani havoda “osdiradi”.

Inersial ushlagich: Kuchli lazerlar yoqilg‘ini portlatib, tez siqadi. Qisqa, ammo samarali.

Tortishish ushlagichi: Quyosh kabi ulkan massa bo‘lish – o‘z tortishishi ishlaydi.

Hozir magnit va inersial usullar ustida ishlamoqda. Yulduz bo‘lolmaymiz-da.

Nega Muhim (Va Nega Qiziqish Kerak)

Sintez endi orzu emas, haqiqatga yaqinlashmoqda.

Bir necha yil oldin Milliy Ignitsiya Markazida “ignition”ga erishildi – kirgizilgandan ko‘p energiya chiqdi. Bu katta yutuq.

Endi boy investorlar qo‘llab-quvvatlagan xususiy kompaniyalar raqobatlashmoqda. Lazerlar yoki magnitlar bilan elektr stansiyalari qurmoqda. Energiya inqirozini hal qilish uchun poyga.

Foydasi ulkan:

• Toza (karbon chiqmaydi)
• Xavfsiz (fission kabi erimaydi)
• Ko‘p (vodorod hamma joyda)
• Kuchli (1 kg vodorod – tonnalab yoqilg‘iga teng)

Oldingi Asosiy Sinov

Ochiq aytaylik: hali yetmadik. Laboratoriyada sintez – bir narsa. Doimiy, foydali stansiya qurish – boshqa. Apollon dasturidan ko‘ra ko‘proq pul va kuch kerak.

Ammo bu sivilizatsiyani o‘zgartiradi. Oyda bayroq emas, cheksiz toza energiya.

Ilm haqiqiy. Rivojlanmoqda. Hali fantastika emas, ammo haqiqat ham emas.

Men qiziqaman. Quyosh milliardlab yil ishlayapti. 20-30 yilda biz ham qo‘shilamizmi? Ko‘ramiz.