Dobrze, przyznaję się – gdy pierwszy raz zobaczyłem nagłówek o tym badaniu, pomyślałem, że brzmi to jak coś z filmu science fiction. Terapia genowa odwracająca utratę pamięci? U myszy, owszem, ale mimo wszystko. To właśnie taki rodzaj odkrycia, który sprawia, że zatrzymujemy się i zastanawiamy, jak może wyglądać przyszłość.
Ale rzecz w tym, że to nie jest tylko dzika spekulacja. Badania opublikowane w czasopiśmie Neuron przez naukowców z École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) w Szwajcarii są naprawdę imponujące, gdy zagłębić się w szczegóły.
O co w tym wszystkim chodzi?
Pozwolić, że wyjaśnię w prosty sposób, co zrobili badacze (bo uwierzcie mi, oryginalna praca naukowa jest bardzo gęsta).
Zespół skupił się na trzech genach – Oct4, Sox2 i Klf4 (nazywanych w skrócie „OSK”). Wcześniejsze badania pokazały już, że celowanie w te geny może pomóc w odwracaniu stanów związanych z wiekiem, takich jak jaskra. Dlatego naukowcy zastanawiali się: czy to samo podejście mogłoby zadziałać w przypadku pamięci?
Tu zaczyna się sprytna część. Zamiast próbować przeprogramować cały mózg – co byłoby niezwykle ryzyowne i prawdopodobnie przysporzyłoby więcej problemów niż rozwiązań – badacze skupili się na tak zwanych komórkach engramowych. Traktujmy je jako jednostki pamięci mózgu. Gdy tworzymy wspomnienie, grupy neuronów łączą się, by utrzymać tę informację. Komórki engramowe to właśnie te konkretne grupy neuronów.
Badacze skonstruowali wirusa, który mógł dostarczać OSK do tych komórek pamięci i aktywować je w kontrolowanych, szybkich impulsach. To nie jest jak włączenie przełącznika i liczenie na najlepsze – to raczej wysyłanie delikatnego sygnału przypominającego do tych komórek, delikatnie skłaniając je do powrotu do bardziej młodzieńczego stanu.
Wyniki były... imponujące
Po leczeniu myszy wykazały kilka naprawdę imponujących popraw. Wspomnienia, które stały się trudniej dostępne – w tym te uformowane kilka tygodni wcześniej – nagle znów stały się dostępne. W hipokampie (regionie mózgu kluczowym dla uczenia się i pamięci krótkotrwałej) leczone myszy osiągały wyniki podobne do znacznie młodszych grup kontrolnych.
Ale oto część, która naprawdę mnie poruszyła: według badaczy sama pamięć nie jest kasowana. Bardziej chodzi o to, że „sprzęt” przechowujący tę pamięć jest odnawiany. Neurony stają się znowu młode i elastyczne, a nagle mózg może uzyskać dostęp do informacji, do których wcześniej nie miał dostępu.
Jak ujął to Nik Papageorgiou z EPFL: „Sama pamięć nie jest kasowana; zamiast tego 'sprzęt' (neurony) przechowujący tę pamięć jest odnawiany. Dzięki temu, że neurony stają się znowu młode i elastyczne, mózg może ponownie uzyskiwać dostęp do tych wspomnień i je przetwarzać, jakby był o dekady młodszy.”
Jak to jest fajne, prawda?
Dlaczego to ma znaczenie dla zwykłych ludzi
Teraz, wiem, co myślicie: „Świetnie, pomogli kilku myszom lepiej pamiętać. Co to ma wspólnego ze mną lub moją babcią?”
Oto, dlaczego to może być rewolucyjne: obecne metody leczenia choroby Alzheimera i innych form demencji skupiają się na zarządzaniu objawami lub spowalnaniu postępu choroby. Ale te badania sugerują coś innego. Sugerują, że zanik pamięci może nie wynikać tylko z utraty neuronów – ale z tego, że neurony stają się zbyt „stare”, by prawidłowo funkcjonować.
Jeśli to prawda, otwiera to całkowicie nowy sposób myślenia o leczeniu. Zamiast akceptować, że utracone wspomnienia są bezpowrotnie stracone, moglibyśmy odmłodzić komórki przechowujące te wspomnienia i przywrócić funkcję.