Okean — sekin harakatdagi falokat

Tasavvur qiling: plyajda turibsiz, suv esa har yili biroz yuqoriga chiqib bormoqda. Bu oddiy tuyulishi mumkin, lekin hozir shu narsa ro‘y bermoqda. Va bu iqlim o‘zgarishi haqiqatan ham sodir bo‘layotganini ko‘rsatuvchi eng aniq dalillardan biri.

Dengiz sathi ko‘tarilishi endi qirg‘oqbo‘yi hududlar uchun oddiy holga aylandi. Bu masofa emas, bu hozirgi voqelik.

Olimlarni qiynagan savol

Yillar davomida tadqiqotchilar bir muammoga duch kelishdi. Ular dengiz sathi qanchaga ko‘tarilayotganini o‘lchashardi, keyin esa barcha sabablarni qo‘shib hisoblashardi — suvning isishi, muzliklarning erishi, Grenlandiya va Antarktida muz qatlamlarining erishi. Lekin natija to‘liq chiqmasdi.

Bu bank hisobingizdagi farqga o‘xshaydi — pul kirib-chiqqan, lekin yakuniy raqam mos kelmaydi. Olimlar ham shu farqni yopishga qiynalishardi.

Endi esa yangi tadqiqot bu farqni yopishga muvaffaq bo‘ldi. Natija Science Advances jurnalida chop etildi.

Raqamlar nima deyapti

1960-yildan beri dengiz sathi o‘rtacha yiliga 2 millimetrga ko‘tarilgan. Bu juda kichik ko‘rinadi. Lekin 2005–2023 yillar orasida bu ko‘rsatkich deyarli ikki baravar oshib, yiliga 4 millimetrga yetgan.

Ya’ni, jarayon sekin-asta tezlashtirmoqda.

Kim aybdor?

Tadqiqotchilar har bir omilning ulushini aniqlashgan:

• Okean suvining isishi — 43%. Suv qiziganda kengayadi. Bu eng katta omil.
• Tog‘ muzliklari — 27%. Ular kichikroq, lekin tez erimoqda.
• Grenlandiya muz qatlami — 15%.
• Antarktida — 12%.
• Qolgan 3% esa quruqlikdagi suv zaxiralaridagi o‘zgarishlarga to‘g‘ri keladi.

Vaziyat o‘zgarmoqda

Avvalgi yillarda (1960–1993) asosiy sabab okean isishi va quruqlikdagi suv zaxiralari edi. Lekin 1993-yildan keyin Grenlandiya va Antarktida muz qatlamlarining erishi asosiy omilga aylandi.

Bu shuni anglatadiki, muammo tobora kuchaymoqda.

Qanday topishdi?

Olimlar yaxshilangan sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan, qirg‘oq o‘lchov stansiyalaridagi yer harakatini hisobga olishdan va muz qatlamlarining erishi bo‘yicha aniqroq ma’lumotlardan foyalandilar.

Bu yangi kashfiyot emas — bu mavjud ma’lumotlarni aniqlashtirish natijasi.

Eng og‘ir haqiqat

Agar bugun gaz chiqarishni butunlay to‘xtatsak ham, dengiz sathi yana asrlar davomida ko‘tarilaveradi. Chunki okean issiqlikni sekin qabul qiladi va muz qatlamlari o‘zgarishlarga uzoq vaqt javob beradi.

Bu o‘zgarishlarni to‘xtatib bo‘lmaydi. Faqat ularning tezligini kamaytirish mumkin.

Bu nimani anglatadi?

Qirg‘oq aholisi uchun bu tadqiqot yangilik emas — ular allaqachon suvning yaqinlashayotganini ko‘rmoqda.

Boshqalar uchun esa bu oddiy haqiqat: iqlim o‘zgarishi — bu faqat muzliklar emas. Bu hozirgi vaqtda odamlarning hayotiga ta’sir qilayotgan real o‘zgarish.