Beyaz Cüce Nedir, Önce Onu Anlayalım
Konuya dalmadan önce, temel bilgiyi hatırlayalım. Beyaz cüce, kütlesi yeterince büyük olmayan yıldızların –mesela Güneşimizin– ölümünden geriye kalan çekirdektir. Milyarlarca yıl boyunca yanan, sonra sönen bir yıldız düşün: arkasında yoğun, sıcak bir yıldız kalıntısı bırakır. Küçük ama etkili – bu nesneler inanılmaz yoğun ve güçlü çekim kuvvetine sahip.
İşin ilginç kısmı burada başlıyor.
Bilim İnsanlarını Şaşırtan Keşif
RXJ0528+2838 adlı bir beyaz cüce, Dünya'dan yaklaşık 730 ışık yılı uzakta süzülüyor. İkili sistemde yer alıyor – yani etrafında dönen bir yoldaş yıldızı var, kozmik bir dans partneri gibi.
Bu ikili, galaksimizde yolculuk ederken uzaylar arası gazın içinden geçiyor ve bilim insanlarının yamaç şoku (bow shock) dediği yapıyı oluşturuyor. Gemi önünde biriken dalga gibi ya da hareket halindeki arabanın camından dışarı çıkardığınız elin önünde oluşan hava dalgası gibi düşünebilirsiniz. Kavisli bir madde yayı, resimlerini gördüğünüzde gerçekten göze hoş gelen bir şey.
Ama işte sorun: bu şok var olmamalıydı.
Neden Bu Kadar Önemli?
Bilim burada ilginç bir hale giriyor. Astronomlar ikili sistemlerdeki beyaz cüceleri incelediklerinde, genellikle bir akresyon diski (maddedüşüş diski) görmeyi beklerler – yoldaş yıldıztan çekilen gaz ve tozdan oluşan, tıpkı hamur gibi dönen bir halka. Bu disk, beyaz cüceye doğru spiral şeklinde ilerler, suyun boşalan bir delik etrafında dönmesi gibi.
Bu disk, tipik olarak etrafındaki dramatik akıntıları ve nebulaları besleyen yapıdır. Havai fişeklerin arkasındaki motor, kısacası.
Ama araştırmacılar ESO'nun Çok Büyük Teleskobu'nu RXJ0528+2838'e çevirdiklerinde... hiçbir şey bulamadılar. Disk yok. Sıfır. Yalnızca beyaz cüce, yoldaşı ve önünde açıklanamaz bir şekilde parlayan şok dalgası.
"Önceden hiç görülmemiş, daha da önemlisi tamamen beklenmedik bir şey bulduk" dedi araştırma ekibinden biri. Açıkçası, ben de şaşardım.
Devreye Manyetik Alan Girer (İşler Karışıyor)
Disk yoksa, en az 1000 yıldır devam eden bu güçlü akıntıyı ne yaratıyor?
Ekip, bir ipucu bulduklarını düşünüyor: manyetik alan.
RXJ0528+2838 güçlü bir manyetik alana sahip ve yoldaşından gelen maddeyi düzgün bir disk halinde toplamasına izin vermek yerine, bu manyetik alan maddeyi doğrudan beyaz cücenin yüzeyine yönlendiriyor. Dönen kozmik bir pizza yerine, parçacıklar manyetik bir huniden yıldıza doğru fırlatılıyor.
İlginç, değil mi? Ama işte sorun – bu açıklama bile tam olarak tutarlı değil.
Mevcut manyetik alanın, hesaplamalara göre, şoku yalnızca birkaç yüz yıl sürdürmeye yeteceği düşünülüyor. Ama yapı en az 1000 yıldır orada. Yani hâlâ eksik bir parça var.
Bir araştırmacı bunu potansiyel bir "gizem motoru" olarak nitelendirdi – henüz çözemediğimiz gizli bir enerji kaynağı. Ve dürüst olayım? Anlamadığımız şeylere "gizem motoru" dememiz çok hoşuma gidiyor. Bilimin en dürüst hali bu.
Neden Önemli?
Biliyorum, bu çok niş bir astronomi haberi gibi geliyor, salı gününü etkilemeyecek gibi. Ama beni bu konularda heyecanlandıran şey şu:
Evren hayal ettiğimizden çok daha garip. Elimizde modeller, teoriler, yılların gözlemleri var – ve sonra böyle bir şey çıkıp geliyor ve diyor ki "aslında burada ne olduğunu bilmiyoruz, ama kesinlikle gerçek."
Bu bilimin başarısızlığı değil. Bilim tam da böyle çalışıyor – gözlemliyor, sorguluyor ve anlamadığımız şeyler konusunda dürüst davranıyor.
Üstelik, hadi ama. Uzayda süzülürken imkansız bir kozmik dalga yaratan ölü bir yıldız? Bu kesinlikle havalı bir şey.
Sırada Ne Var?
Ekibin planı, daha fazla ikili sistemi inceleyerek bunun nadir bir rastlantı mı yoksa başka benzer vakaların da orada gizlenip gizlenmediğini görmek. Ve ESO'nun Aşırı Büyük Teleskobu devreye girdiğinde, daha soluk sistemleri tespit edebilecek ve daha detaylı haritalandırabilecek.
Kim bilir? Belki bu gizem motorlarından düzinelerce tane daha buluruz, ya da RXJ0528+2838 yıllar boyunca güzel bir şekilde açıklanamaz kalır.
Her iki durumda da, ben buradayım.
Kaynak: ScienceDaily