Consciousness haqida o'ylayotganingiz bormi?

Sizga bir narsa aytmoqchiman — va ishonamki, sizga yoqadi. Xo'sh, agar consciousness — ya'ni onglilik — umuman ham shunday maxsus narsa emasligini tasavvur qilsangiz?

Men bejirim "hech narsa muhim emas" degan ma'noni nazarda tutmayapman. Yo'q. Aksincha — kosmos biz o'ylagandan ko'ra juda ham jonli bo'lishi mumkin, degan umidli fikrni.

Ikki faylasuf — UC Riverside'dan Eric Schwitzgebel va Lissabondagi universitetdan Jeremy Pober — allaqachon qiziq paper yozishdi. Ularning fikri shu: consciousness — bu narsa ehtimol butun koinot bo'ylab juda keng tarqalgan bo'lishi mumkin. Faqat biz tasavvur qilgan "yashil odamchalar" shaklida emas.

Kopernik qayerdan boshlangan

1514-yilga qaytaylik. Polshalik astronom Nikolay Kopernik osmonga qarab, murakkab hisob-kitoblar qildi va bir xulosa chiqardi — o'sha davr uchun bu deyarli o'ziniqo'rqazish edi:

Yer maxsus emas. Biz hech qayering markazi emasmiz. Quyosh atrofida aylanamiz — boshqa hamma sayyoralar kabi.

Bu katta raqobat keltirdi. Cherkov xafa bo'ldi, albatta. Lekin chuqurroq ma'no boshqacha edi: agar Yer miliardlab sayyoralardan biri bo'lsa, nega biz faqat shu sayyorada consciousness rivojlanishi mumkin, degan fikrga ishonamiz?

Kopernik bizning kosmosdagi manzilimizni "VIP xona"dan "cheksiz qavatli binodagi 4,734,892,103-uyum"ga o'zgartirdi. Bu etuklantiradi, rostini aytsam.

Nima bo'ldi endi?

Schwitzgebel va Pober shu yerda to'xtab qolmadilar. Ularning savoli g'ayrioddiy: agar consciousness biror materialda — bizning uglerodli biologiyaimizda — paydo bo'lishi mumkin bo'lsa, boshqa materiallarda ham paydo bo'lishi mumkinmi?

"Substrat" tushunchasini tushuntiraman. Bu — biror narsaning yasalgan materiali. Sizning miyangiz bir substrat. Kompyuter chipi ham substrat. Qandaydir g'alati kosmik kristall ham substrat bo'lishi mumkin.

Faylasuflar bunaqa xususiyatni "substrat moslashuvchanligi" deb atashadi. Keling, ularning misolini ko'raylik:

Bir piyola — oddiy qahva stakanini oling. Uni keramika, shisha, metall, plastik va hatto qovoqdan ham yasash mumkin. Nima uchun? Chunki piyolaning asosiy vazifasi — suyuqlikni ushlash. Shu xususiyat turli materiallarda amalga oshadi.

Lekin agar vazifa o'zgaradi — "qaynagan suvni eritmasdan ushlash" — endi kamroq material bunga yaroqli bo'ladi. Shunday qilib, qancha aniq talab qo'yilsa, shuncha kam variant qoladi.

Bu consciousness uchun nimani anglatadi?

Eng muhim savol: Consciousness — bu nima? Muammoni hal qilishmi? O'z-o'zini anglashmi? Tush ko'rish qobiliyatiymi?

Faylasuflar yakuniy javobni da'vo qilmaydilar — rostini aytganda, boshqalar ham bilmaydi. Lekin Kopernik mantig'ini consciousnessga tatbiq etgan holda, ular baholaydilar: kuzatiladigan koinotda kamida ming xil turli xil, murakkab xulq-atvorli turlar bo'lishi mumkin — ular turli g'alati substratlardan tashkil topgan.

Bu shunday conscious mavjudotlaraki, biz ularni conscious deb tan olmaymiz ham.

Ehtimol, gaz sayyoralarda doimiy ravishda aylanib yurgan atmosferaviy namunalardan tashkil topgan jonli mavjudotlar bor. Ehtimol, kremniy asosidagi hayot shakllari biror yerdagi o'ziga xos tarzda mavjudlikni his qilayotgandir. Va bu yerda miyam chig'allasha boshlaydi — ehtimol, consciousness hozir ham paydo bo'layotgandir biz kuniga duch keladigan, lekin hech qachon ong uchun uy sifatida ko'rmaydigan materiallarda.

Noqulay haqiqat

Sizga rostini aytaman. Mualliflar o'zlari ham tan olishadi — bu spekulyativ gipoteza. Bizda consciousnessning bitta misoli bor: Yerdagi hayot. Hammasi — faqat taxmin va tasavvur.

Va shu meni uyqumni qochiradi: Yer olimlari orasida ham consciousness nima ekanini haqida kelishmovchilik bor. Qanday qilib butunlay chet el shaklini tan olishimiz mumkin?

Yana bir achinarli ehtimol bor: Yer hayoti haqiqatan ham noyob bo'lishi mumkin — consciousnessni keltirgan kosmik tavakkal bir martalik, trillionda bir bo'lib, aynan bir marta sodir bo'lgan.

Lekin meni hayajonlantiradigan narsa: bu imkoniyatni hatto o'ylash ham koinotga qanday qarashimizni o'zgartiradi. Agar consciousness faqat uglerodli neyron to'qimalariga bog'liq bo'lmasa, biz "bizga o'xshash tushunadigan chet elliklarni" qidirmayapmiz. Biz hali tasavvur qila olmaydigan aqlni qidiryapmiz.

Biz uchun nimaga olib keladi?

Rostidan ham, bu nazariya chiroyli eslatma: biz qancha kichkinagina ekanligimizni — va bu kichkinlik bizni kichraytirmasligini bildiradi. U bizni kengaytiradi.

Agar consciousness haqiqatan ham substrat moslashuvchanligiga ega bo'lsa, koinot faqat tog'lar, gaz va radiatsiyadan iborat emas. U nuqtai nazarlardan, tajribalardan, ehtimol biz orzu qila olmaydigan quvonch va og'riqlardan iborat.

Yoki biz butunlay xato bo'lishimiz va faqat biz bor bo'lishimiz mumkin. Lekin aqlli odamlar shu savolni so'rayotgani yaxshi emasmi?

Men endi uyimdagi o'simliklarga boshqacha qarayman. Balki... shunday.

Manba: Popular Mechanics