Oy yuzasida sirli iz: Katta kraterning paydo bo'lish siri

Tungi osmonga qarasangiz, endi Oyga boshqacha qaraysiz. Olimlar Oyimizdagi eng katta va eng qadimgi krater qanday hosil bo'lganini aniqlashdi. Bu kashfiyot kelajakdagi oy fusunkorlarini (astronavtlarini) hayratda qoldiradi — ular Oy ichidan olingan tog' jinslarini ko'tarib yurishi mumkin!

Devor — Oydagi gigant chuqurlik

Janubiy qutb-Oytken havzasi deb ataladigan bu krater shunchalik kataki, ichiga bir nechta katta davlat sig'ishi mumkin. U Oyimizning teskari tomonida joylashgan — ya'ni biz Yerdan hech qachon ko'rmaydigan qismida.

Bu krater Quyosh sistemasidagi eng qadimgi tuzilmalardan biri. Olimlar uni Oyimizning qadimgi tarixiga olib boruvchi vaqt kapsulasi deb hisoblashadi.

Lekin shu paytgacha hech kim bu ulkan chuqurlik qayerdan kelganini aniq bilmasdi.

Qattiq to'qnashuv

Olimlar kuchli kompyuter modellashtirish yordamida milliard yil oldin nima bo'lganini tiklab berishdi.

Tasavvur qiling: bir tomchi temir yadrosi va qatlam-qatlam toshlardan iborat kichik protoplaneta Oyning shimolidan uchib keldi. U to'g'ri emas, balki past burchak ostida surilgan — suv ustidagi toshtekdek.

Shu sababli krater aylana emas, cho'ziq shaklga ega bo'lib qolgan. Modellashtirish natijalari haqiqiy krater shakli bilan aynan mos kelyapti.

Zarb shunchalik kuchli bo'lganki, u faqat yuzani emas, Oy po'stlog'ini ham yorib, ichki qismidan material chiqarib yuborgan.

Nima bo'ldi o'sha materialga?

Eng qiziq qismi shu yerda. Ulkan jism Oyning ichiga qulaganda, katta hajmdagi material — ham po'stloqdan, ham chuqurlikdan — fazoga uchib chiqdi. Ko'piqning bir qismi qayta tushdi va krater atrofida to'plandi.

Olimlar tortishish kuchini o'lchab va murakkab modellar yordamida, bu materialning qayerda yotganini xaritalashdi. Va mana natija: mantiya (ichki qism) materialining katta zaxiralari krater ichida va atrofida yotibdi.

Yana bir yaxshi yangilik — ularning bir qismi sirtda yotibdi.

Astronavtlar uchun imkoniyat

Artemis dasturi shu yerga bog'liq. NASA astronavtlarni Oyga qaytarishni rejalashtiryapti. Mumkin bo'lgan qo'nish joylaridan biri janubiy qutb yaqinida — aynan shu material zaxiralari yotgan hududga yaqin.

Ilgari olimlar ichki material asosiy qismi kraterning uzoq burchaklarida, ya'ni astronavtlar borishi rejalashtirilgan joylardan olijda deb hisoblashardi.

Lekin yangi tadqiqot boshqacha manzara chizdi: mantiya materiali janubiy qutb bo'ylab tarqalgan bo'lishi mumkin — kelajak astronavtlari borib o'rganishi mumkin bo'lgan hududlarda.

Bu degani — astronavtlar Oy ichidan olingan namunalarni qo'llarida tutishi mumkin. Milliardlab yillar davomida dafn etilgan, endi sirtda yotgan material. Bu material Oy qanday paydo bo'lgani va rivojlanganini hikoya qila oladi.

Kashfiyot xaritasi

Olimlar bu tadqiqotni "kuchli xarita" deb atashadi. Bu faqat nazariy bilim emas — bu insonlar Oyga qaytganida qayerda izlash kerakligini ko'rsatadigan amaliy qo'llanma.

Space (kosmos) tadqiqotlarining shunday qismi menga yoqadi. Oy haqida "keyingi maqsad" deb gapiramiz, lecda mana bunga misol: ilmiy tadqiqot bevosita bizni qayerga borishimiz va nima kashf qilishimiz kerakligini belgilayapti.

Oy milliard yillar davomida sir saqlab keldi. Endi bu tadqiqot tufayli javob izlashni qayerdan boshlashni bilamiz.