Pasifik Kuzeybatısı'nın Altında Dünya Parçalanıyor mu?

Başlık biraz dramatik gelebilir, ama bu hafta okuduğum en ilginç şeylerden biri. Bilim insanları büyük bir tektonik sistemin tam da parçalanmakta olduğunu keşfetmiş ve bu işler Pasifik Kuzeybatısı'nın, yani Washington Eyaleti, Oregon ve Britanya Kolumbiyası'nın altında olup bitiyor. Dünya'nın dış kabuğunu oluşturan devasa parçalar yavaş yavaş kendi kendilerini parçalıyor.

Hem korkutucu hem de büyüleyici değil mi?

Okyanus Tabandaki Gerilim

Vancouver Adası açıklarında, deniz tabanının derinliklerinde ilginç şeyler yaşanıyor. Juan de Fuca ve Explorer levhaları, Kuzey Amerika kıtasının altına itiliyor. Burası bir dalma bölgesi — Pasifik kıyısı boyunca uzanan Cascadia sisteminin parçası.

Dalma bölgeleri Dünya'nın geri dönüşüm mekanizması gibi çalışıyor. Bir levha diğerinin altına kayıyor, okyanus kabuğunu erimiş manto tabakasına taşıyor. Milyonlarca yıldır süregelen bu süreç kıtaları şekillendirmiş ve Cascades gibi volkanik sıradağları oluşturmuş.

Peki şu soru hep cevapsız kalmıştı: Bu devasa sistemler nasıl sona eriyor?

Tren Kazası Benzetmesi

Louisiana Eyalet Üniversitesi'nden jeolog Brandon Shuck çarpıcı bir benzetme yapıyor:

"Bir dalma bölgesini başlatmak, trene tepeden yukarı ittirmeye benziyor — çok büyük çaba gerektirir. Ama hareket etmeye başladığında, sanki tren uçurumdan aşağı iniyor, durdurmak imkansız. Sonlandırmak için dramatik bir şey lazım — temelde bir tren kazası."

İşte bu tren kazası belki de tam da şu an ayaklarımızın altında yaşanıyor.

Bir Levhanın Ölümünü İzlemek

Araştırmanın en heyecan verici yanı şu: Bilim insanları ses dalgaları kullanarak — Dünya'ya uygulanan bir nevi ultrason — deniz tabanının milyonlarca metre altındaki yapıların inanılmaz detaylı görüntülerini oluşturmuş. Görüntülerde batan levha boyunca uzanan büyük fay hatları ve çatlaklar tespit edilmiş. Levha aktif şekilde kırılıyor.

Shuck'un ifadesiyle: "Bir dalma bölgesinin ölme sürecini ilk kez bu kadar net görüyoruz."

Levha bir anda çökmüyor. Parça parça yırtılıyor, küçük mikro-levhalar oluşturuyor. Tek bir büyük kaza yerine, trenin adım adım raydan çıkmasını izliyormuşuz gibi.

75 Kilometrelik Yırtık

Araştırmacılar okyanus levhası boyunca birçok yırtık belirlemiş. En çarpıcı bulgulardan biri: Levhanın bir kısmı yaklaşık beş kilometre — üç milden fazla — aşağı düşmüş.

Shuck açıklıyor: "Levhayı aktif şekilde kıran çok büyük bir fay hattı var. Henüz yüzde yüz kopmuş değil, ama çok yakın."

Yaklaşık 75 kilometre uzunluğundaki bir yırtık boyunca ilginç bir şey fark edilmiş: Bazı bölümler hâlâ deprem üretirken, bazıları tamamen sessiz. Sessiz bölümler önemli çünkü depremler, birbirine kenetlenmiş kaya bloklarının stres biriktirip ani kaymasıyla oluşuyor. Bir parça tamamen kopunca kenetlenme de bitiyor, deprem de kalmıyor. Demek ki levhanın bir kısmı zaten ayrılmış ve bu kopuk bölge giderek büyüyor.

Büyük Çöküş Değil, Parça Parça Ayrışma

Onlarca yıldır jeologlar dalma bölgelerinin muhtemelen tek bir dramatik olayla sona erdiğini düşünüyordu — her şeyi yeniden şekillendiren bir felaket. Ama Cascadia altında görünen farklı bir hikaye: Araştırmacılar buna parçalı sonlanma diyor. Sistemin tamamı bir anda değil, farklı bölümler farklı zamanlarda koparak yavaş yavaş dağılıyor. Sanki biri bir makineyi vida vida söküyor.

Dönüşüm sınırları — Dünya kabuğunun yatay kaydığı fay hatları — bu süreçte jeolojik makas gibi çalışıyor, levhayı kesip parçaları izole ediyor. Kopan parçalar mikro-levha haline geliyor: komşularından bağımsız hareket eden küçük kabuk parçaları.

Endişelenmeli miyiz?

Şimdilik hayır. Bu süreçler jeolojik zaman ölçeğinde işliyor — binlerce, milyonlarca yıl söz konusu. Bilim insanları yakın zamanda bir felaket beklemiyor. Ama dalma bölgelerinin nasıl sona erdiğini anlamak, Dünya'nın geçmişini — ve belki geleceğini — anlamak için kritik.

Ayrıca şu da var: Bu ölçekte bir şeyin gerçekten yaşandığını izleme şansı ne sıklıkla karşımıza çıkar? Jeologlar onlarca yıldır dalma bölgelerini inceliyor, ama birinin aktif şekilde öldüğünü ilk kez bu kadar net görüyoruz.

Üstünde durduğumuz zemin sağlam ve kalıcı görünüyor, ama altında gezegenimizin dokusu yavaşça, parça parça yırtılıyor. En azından artık bu süreci izleyebiliyoruz.

Kaynak: ScienceDaily — Earth is tearing apart beneath the Pacific Northwest